॥वाल्मीकिरामायणम् Kiṣkindhā Kāṇḍa · Sarga 64

Kiṣkindhā Kāṇḍa — Sarga 64

Despair at the sight of the sea

सागरतीरे संनिवेशः, समुद्रस्य भीषणं वर्णनम्, वानराणां विषादः, अङ्गदस्य विषादनिन्दा, प्लवनशक्तिप्रश्नः

गृध्रराजेन सम्पातिना आख्याते सति सिंहविक्रमाः प्लवङ्गमाः समुत्प्लुत्य प्रीत्या विनेदुः। रावणक्षयस्य वार्तां श्रुत्वा सीतादर्शनकाङ्क्षिणः हरयः सागरम् आजग्मुः, तं च महतः लोकस्य प्रतिबिम्बम् इव अवस्थितं ददृशुः। दक्षिणसमुद्रस्य उत्तरां दिशं समासाद्य महाबलाः हरिवीराः संनिवेशं चक्रुः। सः सागरः क्वचित् प्रसुप्तः इव, क्वचित् क्रीडन् इव, पर्वतमात्रैः जलराशिभिः आवृतः, पातालतलवासिभिः दानवेन्द्रैः संकुलः च आसीत्; तं रोमहर्षकरम् आकाशम् इव दुष्पारं दृष्ट्वा कपिकुञ्जराः विषेदुः, ‘कथं कार्यम्’ इति च अब्रुवन्। विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा अङ्गदः तान् आश्वासयामास — ‘विषादे मनः न कार्यम्; विषादः क्रुद्धः उरगः बालम् इव पुरुषं हन्ति; विक्रमे समुपस्थिते यः विषादं प्रसहते, तस्य पुरुषार्थः न सिद्ध्यति।’ रात्र्यां व्यतीतायां सः हरिवृद्धैः सह पुनः मन्त्रयामास। अङ्गदं परिवार्य स्थिता सेना वासवं परिवार्य स्थिता मरुतां वाहिनी इव बभौ। ततः सः अर्थवत् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘कः सागरं लङ्घयिष्यति? कः सुग्रीवं सत्यसंधं करिष्यति? कः योजनशतं लङ्घयेत्, कः च इमान् यूथपान् महाभयात् मोचयेत्? यदि कश्चित् समर्थः, सः इह नः अभयदक्षिणां ददातु।’ तत् श्रुत्वा न कश्चित् किंचित् अब्रवीत्, सा वाहिनी स्तिमिता इव अभवत्। ततः पुनः सः आह — ‘सर्वे भवन्तः दृढविक्रमाः, व्यपदेश्ये कुले जाताः; यस्य या शक्तिः प्लवने, तां ब्रुवध्वम्।’

Read as a book

१सम्पातेर्वचनेन हर्षः, सागरतीरगमनं संनिवेशश्च

१आख्याता गृध्रराजेन समुत्प्लुत्य प्लवङ्गमाः।
संगताः प्रीतिसंयुक्ता विनेदुः सिंहविक्रमाः॥
When the king of vultures had told them all this, the monkeys, whose valour was a lion's, sprang up, came together in delight and roared aloud.

२सम्पातेर्वचनं श्रुत्वा हरयो रावणक्षयम्।
हृष्टाः सागरमाजग्मुः सीतादर्शनकांक्षिणः॥
Hearing Sampāti's words about the destruction of Rāvaṇa, the monkeys went gladly to the sea, longing for the sight of Sītā.

३अभिगम्य तु तं देशं ददृशुर्भीमविक्रमाः।
कृत्स्नं लोकस्य महतः प्रतिबिम्बमवस्थितम्॥
Coming up to that place, those of dread valour saw the sea lying there like the whole reflection of the great world.

४दक्षिणस्य समुद्रस्य समासाद्योत्तरां दिशम्।
संनिवेशं ततश्चक्रुर्हरिवीरा महाबलाः॥
Reaching the northern shore of the southern ocean, the mighty monkey heroes made their camp there.

गृध्रराजेन सम्पातिना एवम् आख्याते सति सिंहविक्रमाः प्लवङ्गमाः समुत्प्लुत्य प्रीतिसंयुक्ताः संगताः विनेदुः। सम्पातेः वचनं रावणक्षयं च श्रुत्वा सीतादर्शनकाङ्क्षिणः हृष्टाः हरयः सागरम् आजग्मुः। भीमविक्रमाः ते तं देशम् अभिगम्य महतः लोकस्य कृत्स्नं प्रतिबिम्बम् इव अवस्थितं सागरं ददृशुः। ततः दक्षिणस्य समुद्रस्य उत्तरां दिशं समासाद्य महाबलाः हरिवीराः संनिवेशं चक्रुः। ‘लोकस्य प्रतिबिम्बम्’ इति उपमया समुद्रस्य विस्तारः दर्पणसादृश्येन च निश्चलता युगपत् सूचिते। पूर्वसर्गस्य अन्ते ये उत्साहेन प्रस्थिताः, ते अत्र लक्ष्यस्य प्रथमं बाधकं पश्यन्ति — कथायाः गतिः अत्र एव परिवर्तते। ‘समुत्प्लुत्य’ इति पदेन वानराणां स्वाभाविकी चेष्टा सूचिता — हर्षः तेषु वचनेन न, अपि तु उत्प्लवनेन एव प्रकटीभवति। ‘सीतादर्शनकाङ्क्षिणः’ इति च तेषां प्रयोजनम्; रावणस्य क्षयः अपि सीतादर्शनस्य साधनम् एव। ‘उत्तरां दिशं समासाद्य’ इति पदेन स्थानं सूक्ष्मतया निर्दिष्टम् — दक्षिणसमुद्रस्य उत्तरतटः, यतः अग्रे लङ्का दक्षिणतः।

When Sampāti, king of the vultures, had told them all this, the monkeys, lion-like in valour, leapt up, gathered together in delight and roared. Their joy showed itself not in words but in leaping, as is a monkey's nature. Having heard Sampāti's words about Rāvaṇa's destruction, they went gladly to the sea, longing to see Sītā — even Rāvaṇa's end was for them only a means to finding her. Coming to that place, those monkeys of dreadful valour saw the ocean lying there like a reflection of the whole vast world; the image of a mirror conveys both its size and its stillness. Reaching the northern shore of the southern ocean — with Laṅkā lying to the south — the mighty monkey heroes made camp. Those who set out so eagerly at the end of the last sarga now face the first obstacle to their goal, and here the story turns.

Report an error

२सागरस्य भीषणं वर्णनम्, वानराणां विषादः

५प्रसुप्तमिव चान्यत्र क्रीडन्तमिव चान्यतः।
क्वचित्पर्वतमात्रैश्च जलराशिभिरावृतम्॥
In one place it seemed asleep, in another at play; here and there it was covered with masses of water as big as mountains.

६संकुलं दानवेन्द्रैश्च पातालतलवासिभिः।
रोमहर्षकरं दृष्ट्वा विषेदुः कपिकुञ्जराः॥
Seeing it crowded with the lords of the dānavas who dwell in the depths below, a sight to make the hair stand on end, the best of monkeys fell into despair.

७आकाशमिव दुष्पारं सागरं प्रेक्ष्य वानराः।
विषेदुः सहिताः सर्वे कथं कार्यमिति ब्रुवन्॥
Looking on that sea, as hard to cross as the sky, they all despaired together, saying, “What is to be done?”

सः सागरः अन्यत्र प्रसुप्तः इव, अन्यतः क्रीडन् इव च दृश्यते स्म; क्वचित् पर्वतमात्रैः जलराशिभिः आवृतः आसीत्। पातालतलवासिभिः दानवेन्द्रैः संकुलं तं रोमहर्षकरं सागरं दृष्ट्वा कपिकुञ्जराः विषेदुः। आकाशम् इव दुष्पारं तं प्रेक्ष्य सर्वे वानराः सहिताः विषण्णाः ‘कथं कार्यम्’ इति ब्रुवन्तः आसन्। निद्रा क्रीडा च इति द्वाभ्याम् उपमाभ्यां समुद्रस्य शान्तं क्षुब्धं च रूपं द्वयम् अपि वर्णितम्; ‘आकाशम् इव दुष्पारम्’ इति च तस्य अपारता। विषादस्य हेतुः अत्र न शत्रुः, अपि तु मार्गः एव — इदम् एव अस्य सर्गस्य वैशिष्ट्यम्। ‘कथं कार्यम्’ इति प्रश्नः एव अग्रिमयोः द्वयोः सर्गयोः विषयः; अत्र प्रश्नः उत्थितः, उत्तरं तु हनूमति एव विश्रान्तिं लप्स्यते।

In one place the ocean seemed to sleep, in another to play; here and there it was heaped with masses of water as big as mountains. Sleep and play, two images for its calm and its turmoil, and "as hard to cross as the sky" for its boundlessness. Seeing it teeming with the dānava lords who live in the depths below, a sight to make the hair stand on end, the great monkeys fell into despair. Looking at that sea, as impossible to cross as the sky, they all lost heart together, saying, "What are we to do?" What sets this sarga apart is that the cause of despair is not an enemy but the road itself. That question — what are we to do? — is the subject of the next two sargas; here it is raised, and its answer will come to rest only in Hanumān.

Report an error

३अङ्गदस्य आश्वासनवचनम् — विषादस्य निन्दा

८विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा सागरस्य निरीक्षणात्।
आश्वासयामास हरीन्भयार्तान्हरिसत्तमः॥
Seeing the army downcast from the sight of the sea, the best of monkeys reassured his frightened companions.

९न विषादे मनः कार्यं विषादो दोषवत्तरः।
विषादो हन्ति पुरुषं बालं क्रुद्ध इवोरगः॥
“Do not set your minds on despair: despair is the worst of faults. Despair kills a man as an angry snake kills a child.

१०यो विषादं प्रसहते विक्रमे समुपस्थिते।
तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न सिद्ध्यति॥
“In the man who gives way to despair when the moment for valour has come, the fire dies, and his purpose is never accomplished.”

सागरस्य निरीक्षणात् विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा हरिसत्तमः अङ्गदः भयार्तान् हरीन् आश्वासयामास — ‘विषादे मनः न कार्यम्; विषादः दोषवत्तरः। क्रुद्धः उरगः बालम् इव विषादः पुरुषं हन्ति। यः विक्रमे समुपस्थिते विषादं प्रसहते, तेजसा हीनस्य तस्य पुरुषार्थः न सिद्ध्यति।’ अत्र अङ्गदः वयसा तरुणः अपि सेनापतेः वचनं वदति; विषादस्य निन्दा च रामायणे पुनःपुनः उपदिष्टः सिद्धान्तः। उरगोपमा विशेषतः मार्मिका — सर्पः बालं हन्ति, यतः बालः प्रतीकारं न जानाति; एवम् एव विषादः अकृतबुद्धिं पुरुषं नाशयति। ‘दोषवत्तरः’ इति तरप्प्रत्ययेन विषादः अन्येभ्यः दोषेभ्यः अपि अधिकः इति स्थापितम्। सेनापतेः प्रथमं कर्तव्यम् अत्र दर्शितम् — पूर्वं चित्तस्य स्थैर्यम्, ततः उपायचिन्ता।

Seeing the army dejected at the sight of the sea, Aṅgada, best of monkeys, reassured his frightened companions: "Don't set your minds on despair; despair is the worst of faults. Despair kills a man as an angry snake kills a child." A snake kills a child because the child does not know how to defend himself; so despair destroys a man who has not steadied his mind. "When the time for valour comes, the man who gives way to despair loses his fire, and his purpose is never achieved." Young as he was, Aṅgada spoke as a commander should, and condemning despair is a lesson the Rāmāyaṇa teaches again and again. A leader's first duty is shown here: first steady the mind, then think of a way.

Report an error

४रात्र्यतिक्रमः, पुनर्मन्त्रणा, अङ्गदस्य माहात्म्यम्

११तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामङ्गदो वानरैः सह।
हरिवृद्धैः समागम्य पुनर्मन्त्रममन्त्रयत्॥
When that night had passed, Aṅgada met with the monkeys and with their elders and took counsel once more.

१२सा वानराणां ध्वजिनी परिवार्याङ्गदं बभौ।
वासवं परिवार्येव मरुतां वाहिनी स्थिता॥
That host of monkeys, ringed about Aṅgada, shone like the army of the Maruts standing about Vāsava.

१३कोऽन्यस्तां वानरीं सेनां शक्तः स्तम्भयितुं भवेत्।
अन्यत्र वालितनयादन्यत्र च हनूमतः॥
Who else could have held that monkey army steady, save the son of Vālin and save Hanumān?

१४ततस्तान्हरिवृद्धांश्च तच्च सैन्यमरिंदमः।
अनुमान्याङ्गदः श्रीमान्वाक्यमर्थवदब्रवीत्॥
Then Aṅgada, tamer of foes, honoured those monkey elders and that army, and spoke words full of meaning.

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम् अङ्गदः वानरैः सह हरिवृद्धैः समागम्य पुनः मन्त्रम् अमन्त्रयत्। अङ्गदं परिवार्य स्थिता सा वानराणां ध्वजिनी वासवं परिवार्य स्थिता मरुतां वाहिनी इव बभौ। वालितनयात् अन्यत्र हनूमतः च अन्यत्र कः अन्यः तां वानरीं सेनां स्तम्भयितुं शक्तः भवेत्? ततः अरिंदमः श्रीमान् अङ्गदः तान् हरिवृद्धान् तत् च सैन्यम् अनुमान्य अर्थवत् वाक्यम् अब्रवीत्। कविः अत्र अङ्गदस्य हनूमतः च द्वयोः एव सामर्थ्यं पृथक् निर्दिशति — अग्रिमस्य सुन्दरकाण्डस्य एषा पूर्वसूचना। ‘अनुमान्य’ इति पदेन च अङ्गदस्य विनयः दर्शितः; सः वृद्धान् अवमन्य न आज्ञापयति, अपि तु सम्मान्य पृच्छति। ‘तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम्’ इति पदेन कविः कालम् अपि गणयति — मासावधेः अन्ते एकैकः दिवसः महत्त्वपूर्णः। मरुद्वाहिन्याः उपमया वानरसेनायाः शोभा सङ्ख्या च द्वयम् अपि सूचिते, अङ्गदस्य च स्थानम् इन्द्रस्य इव।

When that night had passed, Aṅgada met with the monkeys and their elders and took counsel again; the poet counts even the nights, for at the end of the month each day mattered. The monkey host gathered round Aṅgada shone like the army of the Maruts ranged round Indra, an image of its splendour and numbers that gives Aṅgada the place of Indra. Who but Vālī's son, and Hanumān, could have held that monkey army steady? Here the poet singles out the ability of just these two, a hint of the Sundara Kāṇḍa to come. Then glorious Aṅgada, tamer of enemies, honoured the monkey elders and the army and spoke words full of meaning; he did not command the elders over their heads, but asked them with respect.

Report an error

५कः सागरं लङ्घयिष्यति इति अङ्गदस्य प्रश्नाः

१५क इदानीं महातेजा लङ्घयिष्यति सागरम्।
कः करिष्यति सुग्रीवं सत्यसंधमरिंदमम्॥
“Who now, of great splendour, will leap across the sea? Who will make Sugrīva, that tamer of foes, true to his word?

१६को वीरो योजनशतं लङ्घयेत प्लवङ्गमः।
इमांश्च यूथपान्सर्वान्मोचयेत्को महाभयात्॥
“What hero among monkeys could leap a hundred yojanas, and who could set all these troop-leaders free from their great fear?

१७कस्य प्रसादाद्दारांश्च पुत्रांश्चैव गृहाणि च।
इतो निवृत्ताः पश्येम सिद्धार्थाः सुखिनो वयम्॥
“By whose favour shall we return from here with our purpose won, and happily look again on our wives, our sons and our homes?

१८कस्य प्रसादाद्रामं च लक्ष्मणं च महाबलम्।
अभिगच्छेम संहृष्टाः सुग्रीवं च वनौकसम्॥
“By whose favour shall we go in gladness to Rāma and to mighty Lakṣmaṇa, and to Sugrīva the forest-dweller?

‘इदानीं कः महातेजाः सागरं लङ्घयिष्यति? कः सुग्रीवं सत्यसंधम् अरिंदमं करिष्यति? कः वीरः प्लवङ्गमः योजनशतं लङ्घयेत्, कः च इमान् सर्वान् यूथपान् महाभयात् मोचयेत्? कस्य प्रसादात् वयं सिद्धार्थाः सुखिनः इतः निवृत्ताः दारान् पुत्रान् गृहाणि च पश्येम? कस्य प्रसादात् संहृष्टाः वयं रामं महाबलं लक्ष्मणं वनौकसं सुग्रीवं च अभिगच्छेम?’ चतुर्भिः प्रश्नैः अङ्गदः कार्यस्य गुरुत्वं स्वजनदर्शनस्य आशां च युगपत् उपस्थापयति। ‘सुग्रीवं सत्यसंधं करिष्यति’ इति पदेन राज्ञः प्रतिज्ञा एव सेनायाः भारः इति सूच्यते; मासावधिः च अतिक्रान्तः इति स्मृत्वा भयं वर्धते। ‘कस्य प्रसादात्’ इति द्विः आवर्तनेन अङ्गदः इदं दर्शयति — यः सागरं लङ्घिष्यति, सः न केवलं स्वकार्यं साधयति, अपि तु सर्वेषां जीवनं रक्षति। गृहदारपुत्रदर्शनम् इति च वानराणां हृदयस्पृक् प्रलोभनम्; सेनापतिः जानाति यत् केवला कर्तव्यबुद्धिः क्लान्तां सेनां न प्रेरयति।

"Who, of great splendour, will now leap across the ocean? Who will make Sugrīva, tamer of foes, true to his word? What heroic monkey could leap a hundred yojanas and free all these troop-leaders from their great fear? By whose grace shall we go home from here with our purpose won and happily see our wives, sons and homes again? By whose grace shall we go joyfully to Rāma, to mighty Lakṣmaṇa, and to Sugrīva of the forest?" With four questions Aṅgada sets out both the weight of the task and the hope of seeing their families again. "Make Sugrīva true to his word" suggests that the king's promise is the army's burden, and remembering that the month has passed makes their fear grow. By repeating "by whose grace" he shows that whoever leaps the ocean will not only achieve his own task but save everyone's life. The thought of seeing wives, sons and homes touches the monkeys' hearts; a commander knows that duty alone will not move a weary army.

Report an error

६अभयदक्षिणाप्रार्थना, सेनायाः मौनम्, पुनः अङ्गदस्य वचनम्

१९यदि कश्चित्समर्थो वः सागरप्लवने हरिः।
स ददात्विह नः शीघ्रं पुण्यामभयदक्षिणाम्॥
“If there is among you any monkey able to cross the sea, let him quickly grant us here the holy gift of fearlessness.”

२०अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा न कश्चित्किंचिदब्रवीत्।
स्तिमितेवाभवत्सर्वा सा तत्र हरिवाहिनी॥
When they heard Aṅgada's words, not one of them said anything at all; that whole monkey army stood there as though frozen.

२१पुनरेवाङ्गदः प्राह तान्हरीन्हरिसत्तमः।
सर्वे बलवतां श्रेष्ठा भवन्तो दृढविक्रमाः।
व्यपदेशकुले जाताः पूजिताश्चाप्यभीक्ष्णशः॥
Then Aṅgada, best of monkeys, spoke to them again: “All of you are the strongest of the strong and firm in valour, born in families of good name and honoured again and again.

२२नहि वो गमने भङ्गः कदाचित्कस्यचिद्भवेत्।
ब्रुवध्वं यस्य या शक्तिः प्लवने प्लवगर्षभाः॥
“There has never been any check upon the going of any one of you; say then, bulls among monkeys, what strength each of you has for the leap.”

‘युष्मासु यदि कश्चित् हरिः सागरप्लवने समर्थः, सः इह नः शीघ्रं पुण्याम् अभयदक्षिणां ददातु।’ अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा न कश्चित् किंचित् अब्रवीत्; सा सर्वा हरिवाहिनी तत्र स्तिमिता इव अभवत्। ततः हरिसत्तमः अङ्गदः पुनः एव तान् हरीन् प्राह — ‘सर्वे भवन्तः बलवतां श्रेष्ठाः दृढविक्रमाः, व्यपदेश्ये कुले जाताः, अभीक्ष्णशः पूजिताः च। गमने वः कदाचित् कस्यचित् भङ्गः न भवेत्; हे प्लवगर्षभाः, यस्य या शक्तिः प्लवने, तां ब्रुवध्वम्।’ ‘अभयदक्षिणा’ इति यज्ञपदम् अत्र प्रयुक्तम् — कार्यम् इदं यज्ञः, प्लवनं च दक्षिणा। सेनायाः मौनं च कविना ‘स्तिमिता इव’ इति एकेन पदेन चित्रितम्; एतेन एव अग्रिमसर्गस्य शक्तिपरिगणना अवतारिता। ‘न कश्चित् किंचित् अब्रवीत्’ इति निषेधद्वयेन मौनस्य गाम्भीर्यं व्यक्तम्। ततः अङ्गदः उपायान्तरं गृह्णाति — सामान्यं प्रश्नं विहाय प्रत्येकस्य शक्तिं पृच्छति; एतेन एव अग्रिमे सर्गे गजगवाक्षादीनां क्रमिका गणना सम्भवति।

"If any monkey among you can leap across the sea, let him give us here and now the holy gift of fearlessness." The phrase comes from the language of sacrifice, where the gift to the priests completes the rite: the task is a sacrifice, and the leap its offering. When they heard Aṅgada's words, no one said anything at all; the whole monkey army stood there as if frozen, and the double denial conveys how deep the silence was. Then Aṅgada, best of monkeys, spoke to them again: "You are all the strongest of the strong and firm in valour, born of families of good name and honoured again and again. None of you has ever been stopped from going wherever he wished. So tell me, bulls among monkeys, how far each of you can leap." Then Aṅgada took another approach: instead of a general question he asked each monkey his strength, and that makes possible the roll-call of Gaja, Gavākṣa and the rest in the next sarga.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

३२ पदानि
गृध्रराजेन ६४.१ गृध्राणाम् अधिपतिना, सम्पातिना
सन्धिः
गृध्र + राजन् → गृध्रराज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गृध्राणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (कर्तरि)
समुत्प्लुत्य ६४.१ उत्प्लुत्य, उछ्छलित्वा
सन्धिः
सम् + उत् + प्लुत्य → समुत्प्लुत्य — मकारस्य अनुनासिकादेशः
समासः
समासः नास्ति — सम्-उत् इति द्वौ उपसर्गौ, ‘प्लु’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
सिंहविक्रमाः ६४.१ सिंहतुल्यपराक्रमाः
सन्धिः
सिंह + विक्रम → सिंहविक्रम — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे अनुस्वारेण ‘सिंह’ इति
समासः
सिंहस्य इव विक्रमः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
सीतादर्शनकांक्षिणः ६४.२ सीतादर्शनम् इच्छन्तः
सन्धिः
सीता + दर्शन → सीतादर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कांक्षिन्’ इति मुद्रणे अनुस्वारेण, न ‘ङ्क्ष’ इति संयोगेन
समासः
सीतायाः दर्शनं काङ्क्षन्ते इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रतिबिम्बम् ६४.३ प्रतिच्छाया, दर्पणे इव प्रतिफलितं रूपम्
सन्धिः
प्रति + बिम्ब → प्रतिबिम्ब — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘प्रतिबिम्बम् + अवस्थितम्’ इति संहितम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
समासाद्य ६४.४ प्राप्य, उपगम्य
सन्धिः
सम् + आ + साद्य → समासाद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); मुद्रणे ‘समासाद्य + उत्तराम्’ इति गुणसन्धिना ‘समासाद्योत्तरां’
समासः
समासः नास्ति — सम्-आ इति द्वौ उपसर्गौ, ‘सद्’ धातोः णिचि ल्यप्
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
संनिवेशम् ६४.४ शिबिरम्, आवासस्थापनम्
सन्धिः
सम् + निवेश → संनिवेश — मकारस्य अनुस्वारः; मुद्रणे ‘संनिवेशं’ इति
समासः
समासः नास्ति — सम्-नि इति उपसर्गौ, ‘विश्’ धातोः घञ्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रसुप्तम् ६४.५ सुप्तम्, निद्रितम् इव शान्तम्
सन्धिः
प्र + सुप्त → प्रसुप्त — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘प्रसुप्तम् + इव’ इति ‘प्रसुप्तमिव’
समासः
समासः नास्ति — प्रपूर्वात् ‘स्वप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सागरस्य विशेषणम्)
जलराशिभिः ६४.५ जलसमूहैः, महोर्मिभिः
सन्धिः
जल + राशि → जलराशि — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘जलराशिभिः + आवृतम्’ इति विसर्गस्य रेफेण
समासः
जलानां राशयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
दानवेन्द्रैः ६४.६ दानवश्रेष्ठैः
सन्धिः
दानव + इन्द्र → दानवेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); पदान्ते विसर्गस्य शकारः (‘दानवेन्द्रैश्च’)
समासः
दानवानाम् इन्द्राः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
रोमहर्षकरम् ६४.६ रोमाञ्चजनकम्, भयङ्करम्
सन्धिः
रोम + हर्ष → रोमहर्ष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रोमहर्षं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दुष्पारम् ६४.७ दुर्लङ्घ्यम्, पारं गन्तुम् अशक्यम्
सन्धिः
दुस् + पार → दुष्पार — षत्वसन्धिः (स् → ष् पकारे परे)
समासः
दुःखेन पार्यते इति — दुर्-उपपदः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विषण्णाम् ६४.८ खिन्नाम्, अवसन्नाम्
सन्धिः
वि + षण्ण → विषण्ण — षत्वसन्धिः (सद् → षण्ण); मुद्रणे ‘विषण्णां’ इति
समासः
समासः नास्ति — विपूर्वात् ‘सद्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाहिनीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भयार्तान् ६४.८ भयेन पीडितान्
सन्धिः
भय + आर्त → भयार्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
भयेन आर्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
दोषवत्तरः ६४.९ अधिकतरदोषयुक्तः
सन्धिः
दोषवत् + तर → दोषवत्तर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दोषवतोः अयम् अतिशयेन दोषवान् — तरप्प्रत्ययान्तः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उरगः ६४.९ सर्पः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘इव + उरगः’ इति गुणसन्धिना ‘इवोरगः’
समासः
उरसा गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रसहते ६४.१० अभिभवति, वशं गच्छति
सन्धिः
प्र + सहते → प्रसहते — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — प्रपूर्वात् ‘सह्’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
समुपस्थिते ६४.१० उपस्थिते सति, प्राप्ते अवसरे
सन्धिः
सम् + उप + स्थित → समुपस्थित — मकारस्य अनुनासिकादेशः
समासः
समासः नास्ति — सम्-उप इति उपसर्गौ, ‘स्था’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)
व्यतीतायाम् ६४.११ अतिक्रान्तायाम्, गतायाम्
सन्धिः
वि + अतीता → व्यतीता — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); मुद्रणे ‘व्यतीतायाम् + अङ्गदः’ इति संहितम्
समासः
समासः नास्ति — वि-अति इति उपसर्गौ, ‘इ’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (सति सप्तमी)
ध्वजिनी ६४.१२ सेना, ध्वजयुक्ता वाहिनी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ध्वजिन्’ इत्यस्मात् स्त्रियां ङीप्
समासः
ध्वजाः अस्याः सन्ति इति — मत्वर्थीयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
स्तम्भयितुम् ६४.१३ स्थिरीकर्तुम्, निरोद्धुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘स्तम्भ्’ धातोः णिचि तुमुन्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तुमुन्नन्तम् अव्ययम् (‘शक्तः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
अरिंदमः ६४.१४ शत्रुदमनः
सन्धिः
अरिम् + दम → अरिंदम — मुम्-आगमस्य अनुस्वारः; मुद्रणे अनुस्वारेण एव, न ‘न्द’ इति संयोगेन
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अनुमान्य ६४.१४ सम्मान्य, अनुनीय
सन्धिः
अनु + मान्य → अनुमान्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — अनुपूर्वात् ‘मन्’ धातोः णिचि ल्यप्
विभक्तिः
ल्यबन्तम् अव्ययम्
लङ्घयिष्यति ६४.१५ अतिक्रमिष्यति, उल्लङ्घिष्यति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘लङ्घ्’ धातोः णिचि लृट्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सत्यसंधम् ६४.१५ सत्यप्रतिज्ञम्
सन्धिः
सत्य + संधा → सत्यसंध — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘सत्यसंधम् + अरिंदमम्’ इति संहितम्
समासः
सत्या संधा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सिद्धार्थाः ६४.१७ पूर्णमनोरथाः
सन्धिः
सिद्ध + अर्थ → सिद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सिद्धः अर्थः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
वनौकसम् ६४.१८ वननिवासिनम्, वानरम्
सन्धिः
वन + ओकस् → वनौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
वनम् ओकः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘सुग्रीवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभयदक्षिणाम् ६४.१९ अभयरूपं दानम्
सन्धिः
अभय + दक्षिणा → अभयदक्षिणा — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘पुण्याम् + अभयदक्षिणाम्’ इति ‘पुण्यामभयदक्षिणाम्’
समासः
अभयम् एव दक्षिणा — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
स्तिमितेव ६४.२० निश्चला इव, स्तब्धा इव
सन्धिः
स्तिमिता + इव → स्तिमितेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘स्त्यै’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाहिनी’ इत्यस्य विशेषणम्)
दृढविक्रमाः ६४.२१ स्थिरपराक्रमाः
सन्धिः
दृढ + विक्रम → दृढविक्रम — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दृढः विक्रमः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
अभीक्ष्णशः ६४.२१ पुनःपुनः, वारंवारम्
सन्धिः
अभि + ईक्ष्ण → अभीक्ष्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई); मुद्रणे ‘पूजिताः + च + अपि + अभीक्ष्णशः’ इति ‘पूजिताश्चाप्यभीक्ष्णशः’
समासः
समासः नास्ति — शस्प्रत्ययान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम्
प्लवगर्षभाः ६४.२२ हे वानरश्रेष्ठाः
सन्धिः
प्लवग + ऋषभ → प्लवगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
प्लवगेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्