॥वाल्मीकिरामायणम् Kiṣkindhā Kāṇḍa · Sarga 54

Kiṣkindhā Kāṇḍa — Sarga 54

Hanumān's warning to Aṅgada

अङ्गदगुणवर्णनम्, भेदोपायप्रयोगः, लक्ष्मणबाणभयम्, वानरपरित्यागाशङ्का, सुग्रीवस्य धार्मिकत्ववर्णनम्

तारे तथा ब्रुवति सति हनूमान् अमन्यत — अङ्गदेन राज्यं हृतम् इति। अष्टाङ्गबुद्धियुक्तं चतुर्बलसमन्वितं चतुर्दशगुणसम्पन्नं वालिसुतं, शुक्लपक्षचन्द्रम् इव वर्धमानं, बुद्ध्या बृहस्पतिसमं विक्रमे च पितृसदृशं दृष्ट्वा सः सर्वशास्त्रविशारदः तम् अभिसंधातुम् आरेभे। चतुर्णाम् उपायानां तृतीयम् उपवर्णयन् सः वाक्यसम्पदा सर्वान् वानरान् भेदयामास; तेषु भिन्नेषु कोपोपायसमन्वितैः वाक्यैः अङ्गदम् अभीषयत् — ‘युद्धे त्वं पित्रा समर्थतरः, किन्तु कपयः अस्थिरचित्ताः; पुत्रदारं विना ते तव आज्ञां न सहिष्यन्ते। जाम्बवान्, नीलः, सुहोत्रः, अहं च — एते सामदानदण्डैः सुग्रीवात् अपकर्षितुं न शक्याः। दुर्बलेन बलीयसा सह विग्रहः न कार्यः। यत् बिलं धात्रीम् इव मन्यसे, तत् लक्ष्मणबाणानाम् ईषत्कार्यम् एव; इन्द्रेण अशनिना स्वल्पम् एव कृतम्, लक्ष्मणः तु पत्रपुटम् इव भिन्द्यात्। त्वयि इह स्थिते सर्वे हरयः पुत्रदारस्मरणेन बुभुक्षिताः त्वां त्यक्ष्यन्ति; बन्धुहीनः त्वं स्पन्दमानात् तृणात् अपि उद्विग्नः भविष्यसि। अस्माभिः सह विनीतवत् गतं त्वां सुग्रीवः आनुपूर्व्यात् राज्ये स्थापयिष्यति। पितृव्यः ते धर्मराजः, शुचिः, सत्यप्रतिज्ञः; ते मातुः प्रियकामः, तदर्थम् एव तस्य जीवितम्, अन्यत् अपत्यं च नास्ति — तस्मात्, अङ्गद, गम्यताम्।’

Read as a book

१हनूमतः अङ्गदगुणपरीक्षणं भेदनीतिनिश्चयश्च

१तथा ब्रुवति तारे तु ताराधिपतिवर्चसि।
अथ मेने हृतं राज्यं हनूमानङ्गदेन तत्॥
While Tāra, splendid as the lord of the stars, was speaking thus, Hanumān concluded that Aṅgada had carried off the kingdom.

२बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं चतुर्बलसमन्वितम्।
चतुर्दशगुणं मेने हनूमान्वालिनः सुतम्॥
He knew the son of Vālin to be endowed with the eightfold understanding, possessed of the four kinds of strength, and complete in the fourteen qualities;

३आपूर्यमाणं शश्वच्च तेजोबलपराक्रमैः।
शशिनं शुक्लपक्षादौ वर्धमानमिव श्रिया॥
ever waxing in splendour, might and prowess, like the moon at the beginning of the bright fortnight growing in beauty;

४बृहस्पतिसमं बुद्ध्या विक्रमे सदृशं पितुः।
शुश्रूषमाणं तारस्य शुक्रस्येव पुरंदरम्॥
equal to Bṛhaspati in wisdom, like his father in valour, and attentive to Tāra as Indra is to Bṛhaspati.

५भर्तुरर्थे परिश्रान्तं सर्वशास्त्रविशारदः।
अभिसंधातुमारेभे हनूमानङ्गदं ततः॥
Seeing him grown weary in his master’s service, Hanumān, versed in every science, set about winning him over.

ताराधिपतिवर्चसि तारे तथा ब्रुवति सति हनूमान् अमन्यत — अङ्गदेन तत् राज्यं हृतम् इति। वानरेषु भेदे जाते बहवः अङ्गदस्य पक्षं ग्रहीष्यन्ति, बलवान् च सः सुग्रीवं राज्यात् वञ्चयिष्यति इति तस्य आशङ्का। हनूमान् जानाति — अयं वालिसुतः अष्टाङ्गया बुद्ध्या युक्तः, चतुर्भिः बलैः समन्वितः, चतुर्दशगुणसम्पन्नः च। तेजोबलपराक्रमैः सः शश्वत् आपूर्यमाणः, शुक्लपक्षादौ श्रिया वर्धमानः चन्द्रः इव। बुद्ध्या बृहस्पतिसमः, विक्रमे पितुः सदृशः, तारस्य वचांसि शुश्रूषमाणः — यथा पुरन्दरः बृहस्पतेः। एवं गुणवन्तम् अपि तं भर्तुः अर्थे परिश्रान्तं दृष्ट्वा, सर्वशास्त्रविशारदः हनूमान् तम् अभिसंधातुम् आरेभे। अत्र कविः प्रथमं प्रशंसाम्, अनन्तरं च उपायम् उपन्यस्यति — पात्रस्य बलं ज्ञात्वा एव नीतिः प्रयोक्तव्या इति। गुणगणनम् एतत् हनूमतः मनसि एव प्रवृत्तम्, न तु वचसि; अतः तत् आदरः अपि, आशङ्का अपि। तारस्य वचनेन बिलप्रवेशे सर्वेषां सम्मतिः जाता; तेन एव सुग्रीवस्य राज्यं हस्तात् निर्गच्छति इति हनूमान् अबुध्यत। अष्टौ बुद्धेः गुणाः, चत्वारि बलानि, चतुर्दश च नृपगुणाः — एते हिन्दीव्याख्यायां पादटिप्पणीषु विस्तरेण गणिताः; मूले तु सङ्ख्यामात्रेण निर्दिष्टाः। एतेन अङ्गदः केवलं बलवान् न, अपितु राज्यधारणयोग्यः अपि इति सूच्यते — अतः एव तस्य विरोधः सुग्रीवाय महाभयावहः।

As Tāra, splendid as the moon, lord of the stars, was speaking, Hanumān concluded that Aṅgada had as good as taken the kingdom. He feared that if the monkeys split, many would side with Aṅgada, and that Aṅgada, being strong, would rob Sugrīva of his throne. Tāra's words had won everyone's consent to go into the cave, and Hanumān saw that through them Sugrīva's kingdom was slipping from his hands. He knew that Vālī's son possessed the eightfold understanding, the four kinds of strength and the fourteen qualities of a king — that he was not merely strong but fit to rule, which is exactly why his opposition would be so dangerous to Sugrīva. Aṅgada was ever growing in splendour, might and prowess, like the moon waxing in beauty at the start of the bright fortnight; he was Bṛhaspati's equal in wisdom and his father's in valour, and he listened to Tāra as Indra listens to Bṛhaspati. This roll of virtues runs through Hanumān's mind, not his speech, and so it is both respect and apprehension. Yet seeing him worn out in his master's service, Hanumān, versed in every branch of learning, set about winning him over. The poet puts praise first and the stratagem after: policy must be applied only once one knows the strength of the one it is applied to.

Report an error

२भेदोपायेन वानराणां विश्लेषणम्, अङ्गदस्य भीषणं च

६स चतुर्णामुपायानां तृतीयमुपवर्णयन्।
भेदयामास तान्सर्वान्वानरान्वाक्यसम्पदा॥
Expounding the third of the four expedients, he divided all the apes from him by the wealth of his words.

७तेषु सर्वेषु भिन्नेषु ततोऽभीषयदङ्गदम्।
भीषणैर्विविधैर्वाक्यैः कोपोपायसमन्वितैः॥
And when they were all divided, he then frightened Aṅgada with fearsome words of many kinds, joined with the expedient of severity:

८त्वं समर्थतरः पित्रा युद्धे तारेय वै ध्रुवम्।
दृढं धारयितुं शक्तः कपिराज्यं यथा पिता॥
“Son of Tārā, you are surely stronger than your father in battle, and able to hold the kingdom of the apes firmly, as your father did.

९नित्यमस्थिरचित्ता हि कपयो हरिपुंगव।
नाज्ञाप्यं विषहिष्यन्ति पुत्रदारं विना त्वया॥
But, bull among apes, the apes are always fickle of mind; parted from wife and child, they will not endure your command.

१०त्वां नैते ह्यनुरञ्जेयुः प्रत्यक्षं प्रवदामि ते।
यथायं जाम्बवान्नीलः सुहोत्रश्च महाकपिः॥
I tell you plainly to your face — these will not be won over to you: not Jāmbavān here, nor Nīla, nor the great ape Suhotra,

११नह्यहं ते इमे सर्वे सामदानादिभिर्गुणैः।
दण्डेन न त्वया शक्याः सुग्रीवादपकर्षितुम्॥
nor I. All these you cannot draw away from Sugrīva, neither by conciliation, gifts and the rest, nor by force.

सः चतुर्णाम् उपायानां तृतीयम् उपवर्णयन् वाक्यसम्पदा तान् सर्वान् वानरान् भेदयामास। तेषु सर्वेषु भिन्नेषु सत्सु ततः कोपोपायसमन्वितैः भीषणैः विविधैः वाक्यैः सः अङ्गदम् अभीषयत् — ‘तारेय, युद्धे त्वं पित्रा अपि समर्थतरः ध्रुवम्; पिता यथा कपिराज्यम् अधारयत्, तथा दृढं धारयितुं त्वम् अपि शक्तः। किन्तु, हरिपुंगव, कपयः नित्यम् अस्थिरचित्ताः; पुत्रदारं विना त्वया सह स्थित्वा ते आज्ञाप्यं न विषहिष्यन्ते। प्रत्यक्षम् एव ते प्रवदामि — एते त्वाम् अनुरञ्जेयुः इति न। यथा जाम्बवान्, नीलः, महाकपिः सुहोत्रः, तथा अहम् अपि। एते सर्वे ते मया सह सामदानादिभिः गुणैः दण्डेन वा त्वया सुग्रीवात् अपकर्षितुं न शक्याः।’ अत्र हनूमतः कौशलं दृश्यते — प्रथमं सः अङ्गदस्य सामर्थ्यं स्वीकरोति, पश्चात् तस्य एकाकित्वम् एव दर्शयति। बलं विद्यमानम् अपि अनुयायिभिः विना निष्फलम् इति नीतिसारः। साम, दानम्, भेदः, दण्डः — एते चत्वारः उपायाः; तेषु तृतीयः भेदः एव अत्र प्रथमं प्रयुक्तः, चतुर्थः दण्डः च अनन्तरम्। अनुयायिनः प्रथमं विच्छिद्य, पश्चात् नायकं भीषयितुम् — इति क्रमः शास्त्रसम्मतः। ‘प्रत्यक्षं प्रवदामि ते’ इति पदेन हनूमान् कपटं न आचरति, अपितु स्पष्टवादित्वेन एव विश्वासं जनयति।

Of the four means of policy — conciliation, gifts, division and force — Hanumān used the third, division, first, and with the wealth of his words he split all the monkeys away from Aṅgada. When they had all been won apart from him, he frightened Aṅgada with many fearsome words that carried the fourth means, the threat of force. First to cut off the followers and then to frighten the leader is the order the science of policy lays down. "Son of Tārā," he said, "you are surely a greater warrior than your father, and able to hold the monkey kingdom firmly as he did. But monkeys are always fickle, bull among monkeys. Parted from their wives and children, they will not put up with your orders for long. I tell you plainly to your face: they will not be won over to you — not Jāmbavān here, not Nīla, not the great monkey Suhotra, and not I. You cannot draw any of us away from Sugrīva, neither by conciliation, gifts and the rest, nor by force." Hanumān's skill shows here: first he grants Aṅgada's ability, then he shows him how alone he is, for strength without followers is useless — the essence of policy. By speaking "plainly to his face" he wins trust through frankness rather than guile.

Report an error

३दुर्बलस्य बलवता सह विग्रहनिषेधः, बिलस्य अभेद्यताखण्डनं च

१२विगृह्यासनमप्याहुर्दुर्बलेन बलीयसा।
आत्मरक्षाकरस्तस्मान्न विगृह्णीत दुर्बलः॥
They say that even to sit still after quarrelling with a stronger man is perilous; therefore let one who would guard himself not quarrel when he is weak.

१३यां चेमां मन्यसे धात्रीमेतद्बिलमिति श्रुतम्।
एतल्लक्ष्मणबाणानामीषत्कार्यं विदारणम्॥
As for this cave, which you take for a mother’s lap, and what you have heard of its being impregnable — splitting it is but a small task for Lakṣmaṇa’s arrows.

१४स्वल्पं हि कृतमिन्द्रेण क्षिपता ह्यशनिं पुरा।
लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्भिन्द्यात्पत्रपुटं यथा॥
Little was done here of old by Indra when he hurled his thunderbolt; but Lakṣmaṇa with his whetted shafts would cleave it like a cup of leaves.

१५लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवः सन्ति तद्विधाः।
वज्राशनिसमस्पर्शा गिरीणामपि दारकाः॥
And Lakṣmaṇa has many such arrows, whose touch is like the thunderbolt and the levin, splitters even of mountains.

‘बलीयसा सह दुर्बलेन विग्रहं कृत्वा आसनम् अपि नीतिज्ञाः आहुः — तस्मात् आत्मरक्षाकरः दुर्बलः विग्रहं न कुर्यात्। यां च इमां धात्रीम् इव त्वं मन्यसे, एतत् बिलम् अभेद्यम् इति यत् श्रुतम्, तत् व्यर्थम्; लक्ष्मणबाणानाम् एतत् विदारणं तु ईषत्कार्यम् एव। पूर्वं यत् इन्द्रेण अशनिं क्षिपता कृतम्, तत् अत्र स्वल्पम् एव; लक्ष्मणः तु निशितैः बाणैः एतत् पत्रपुटम् इव भिन्द्यात्। लक्ष्मणस्य तादृशाः बहवः नाराचाः सन्ति — वज्राशनिसमस्पर्शाः, गिरीणाम् अपि दारकाः।’ इत्थं हनूमान् तारेण प्रदर्शितम् आश्रयम् एव निराश्रयं करोति। गुहायाः आश्रयः माता इव रक्षिष्यति इति या आशा तारेण जनिता, ताम् एव सः बाणैः विदारयति; आश्रयस्य नाशे कृते शरणागतिः एव एकः मार्गः शिष्यते इति तस्य उपायक्रमः। नीतिशास्त्रस्य सामान्यसूत्रम् अत्र उद्धृतम् — दुर्बलः बलवता सह विग्रहं कृत्वा तूष्णीम् आसीनः अपि न स्वस्थः, यतः वैरं स्वयं न शाम्यति। बिलस्य अभेद्यता तारेण पूर्वसर्गे एव प्रस्तुता आसीत्; ताम् एव हनूमान् इन्द्रस्य वज्रप्रहारस्य दृष्टान्तेन खण्डयति — यत् वज्रेण अल्पं कृतम्, तत् लक्ष्मणबाणैः सुकरम् इति।

"The wise say that even to sit still after quarrelling with someone stronger is dangerous, so a weak man who wants to protect himself should not pick a quarrel." He quotes a general maxim: a weak man who quarrels with a strong one is never safe even if he sits quietly, because enmity does not die away by itself. "As for this cave, which you think of as a mother's lap, and the talk of its being impregnable — splitting it open would be a small matter for Lakṣmaṇa's arrows. Indra did little enough to it long ago when he hurled his thunderbolt; but Lakṣmaṇa would pierce it with his sharp arrows like a cup made of leaves. And Lakṣmaṇa has many such iron shafts, as fierce to the touch as the thunderbolt and lightning, able to split even mountains." Tāra had argued in the last sarga that the cave could not be broken into; Hanumān demolishes this with the example of Indra's thunderbolt: what the thunderbolt barely scratched, Lakṣmaṇa's arrows would split with ease. So he takes away the very refuge Tāra had offered, the hope that the cave would protect them like a mother, and once the refuge is gone, the only way left is to throw themselves on Sugrīva's mercy; that is the plan behind his words.

Report an error

४वानराणां भाविनः परित्यागस्य, एकाकितायाः च वर्णनम्

१६अवस्थानं यदैव त्वमासिष्यसि परंतप।
तदैव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः॥
O scourge of foes, the very moment you settle down to stay here, all the apes will make up their minds and abandon you.

१७स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः।
खेदिता दुःखशय्याभिस्त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः॥
Remembering their sons and wives, ever anxious, hungry, and worn by hard beds, they will leave you behind.

१८स त्वं हीनः सुहृद्भिश्च हितकामैश्च बन्धुभिः।
तृणादपि भृशोद्विग्नः स्पन्दमानाद्भविष्यसि॥
Bereft of friends and of kinsmen who wish you well, you will start in terror even at a trembling blade of grass.

१९न च जातु न हिंस्युस्त्वां घोरा लक्ष्मणसायकाः।
अपवृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः॥
Nor is it possible that Lakṣmaṇa’s dread arrows, swift and irresistible, would fail to slay you when you turn from your duty.

‘परंतप, यदा एव त्वम् इह अवस्थानम् आसिष्यसि, तदा एव कृतनिश्चयाः सर्वे हरयः त्वां त्यक्ष्यन्ति। पुत्रदाराणां स्मरन्तः, नित्यम् उद्विग्नाः, बुभुक्षिताः, दुःखशय्याभिः खेदिताः सन्तः ते त्वां पृष्ठतः करिष्यन्ति। सुहृद्भिः हितकामैः बन्धुभिः च हीनः सः त्वं स्पन्दमानात् तृणात् अपि भृशोद्विग्नः भविष्यसि। अपवृत्तं जिघांसन्तः घोराः महावेगाः दुरासदाः लक्ष्मणसायकाः त्वां न हिंस्युः इति तु कदापि न सम्भवति।’ एतैः वचनैः हनूमान् अङ्गदस्य पुरतः एकाकिनः जीवनस्य चित्रम् उपस्थापयति — क्षुधा, भयम्, अनिद्रा, बान्धवविरहः च। यः अद्य मरणम् एव वरम् इति मन्यते, तस्य पुरतः मरणात् अपि क्लिष्टं जीवनं दर्शयितुं सः प्रयतते; तेन एव तस्य निश्चयः शिथिलः भवति। क्षुधा, स्त्रीपुत्रस्मरणम्, कठिनशय्या — एतैः त्रिभिः कारणैः अनुयायिनः क्रमेण त्यजन्ति इति लोकानुभवसिद्धम्। ‘पृष्ठतः करिष्यन्ति’ इति प्रयोगः मार्मिकः — त्यागः न सहसा, अपितु शनैः शनैः पृष्ठतः करणेन भवति। ‘अपवृत्तम्’ इति पदेन स्वधर्मात् विमुखं सूचयति; रामकार्यात् विमुखस्य वधः अवश्यम्भावी इति भयस्य मूलम्।

"The moment you settle down here, scourge of your enemies, all the monkeys will make up their minds and desert you. Thinking of their sons and wives, forever anxious, hungry and worn out by hard beds, they will leave you behind. Stripped of friends and of kinsmen who wish you well, you will start in terror at a blade of grass trembling in the wind. And once you turn from your duty, there is no chance that Lakṣmaṇa's dreadful arrows, swift and irresistible, will fail to kill you." Hanumān paints for Aṅgada a picture of a life alone — hunger, fear, sleeplessness and separation from kin — and to someone who thinks death the better choice he shows a life worse than death, and so his resolve begins to weaken. Hunger, longing for wife and child and hard beds are, as experience shows, the reasons followers fall away one by one, and "leave you behind" is pointed, for desertion comes not all at once but little by little. "Turn from your duty" means turning away from Rāma's cause, and the death of such a one is certain; that is the root of the fear.

Report an error

५सुग्रीवस्य धार्मिकत्वम्, अङ्गदं प्रति गमनप्रार्थना च

२०अस्माभिस्तु गतं सार्धं विनीतवदुपस्थितम्।
आनुपूर्व्यात्तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति॥
But if you come with us and present yourself humbly, Sugrīva will in due course establish you upon the throne.

२१धर्मराजः पितृव्यस्ते प्रीतिकामो दृढव्रतः।
शुचिः सत्यप्रतिज्ञश्च स त्वां जातु न नाशयेत्॥
Your uncle is a king of righteousness, desirous of your welfare, firm in his vows, pure, and true to his word; he would never destroy you.

२२प्रियकामश्च ते मातुस्तदर्थं चास्य जीवितम्।
तस्यापत्यं च नास्त्यन्यत्तस्मादङ्गद गम्यताम्॥
He wishes what is dear to your mother, and it is for her sake that he lives; nor has he any other offspring. Therefore, Aṅgada, let us go.”

‘अस्माभिः सार्धं गतं विनीतवत् उपस्थितं त्वां सुग्रीवः आनुपूर्व्यात् राज्ये स्थापयिष्यति। ते पितृव्यः धर्मराजः, प्रीतिकामः, दृढव्रतः, शुचिः, सत्यप्रतिज्ञः च; सः त्वां जातु न नाशयेत्। ते मातुः प्रियकामः सः, तदर्थम् एव च तस्य जीवितम्; तस्य अन्यत् अपत्यं नास्ति — तस्मात्, अङ्गद, गम्यताम्।’ भेदेन आरब्धं वाक्यं साम्ना एव समाप्यते; तारायाः पुत्रस्नेहः, सुग्रीवस्य अपुत्रता, राज्यस्य उत्तराधिकारः च — त्रयम् एकत्र योजयित्वा हनूमान् तस्य प्रत्यागमनं युक्तियुक्तं करोति। ‘गम्यताम्’ इति भावे प्रयोगेण आज्ञा न, अपितु विनयपूर्वकं निवेदनम् एव सूचितम्। एवं भेदेन आरब्धः उपायः साम्ना समाप्तः; हनूमतः वाक्यं दण्डभेदसामानाम् एकत्र सन्निवेशः इति वक्तुं शक्यते।

"But if you come with us and present yourself humbly, Sugrīva will in due course set you on the throne. Your uncle is a righteous king who wants your good; he is firm in his vows, pure and true to his word, and he would never destroy you. He wants to please your mother; he lives for her sake, and he has no other child. So, Aṅgada, let us go." Hanumān ties together Tārā's love for her son, Sugrīva's childlessness and the succession to the throne, and makes returning the reasonable course. His final "let us go" is not an order but a courteous request. So the approach that began with division ends with conciliation, and Hanumān's speech can be said to bring together force, division and conciliation all at once.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

३२ पदानि
ताराधिपतिवर्चसि ५४.१ चन्द्रतुल्यतेजसि (तारे)
सन्धिः
तारा + अधिपति → ताराधिपति — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
ताराणाम् अधिपतिः चन्द्रः, तस्य वर्चः यस्य सः, तस्मिन् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘तारे’ इत्यस्य विशेषणम्, सतिसप्तमी)
अष्टाङ्गया ५४.२ शुश्रूषादिभिः अष्टभिः अङ्गैः युक्तया
सन्धिः
अष्ट + अङ्ग → अष्टाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अष्टौ अङ्गानि यस्याः सा, तया — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘बुद्ध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
चतुर्बलसमन्वितम् ५४.२ बाहुबलादिभिः चतुर्भिः बलैः युक्तम्
सन्धिः
चतुर् + बल → चतुर्बल — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफानन्तरं बकारः)
समासः
चत्वारि बलानि, तैः समन्वितम् — द्विगुगर्भितः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सुतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आपूर्यमाणम् ५४.३ क्रमेण पूर्णताम् आप्नुवन्तम्
सन्धिः
आ + पूर्यमाणम् → आपूर्यमाणम् — सन्धिकार्यं नास्ति (‘आ’ इत्युपसर्गः पकारेण सह)
समासः
समासः नास्ति — ‘पॄ’ धातोः कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
शुक्लपक्षादौ ५४.३ शुक्लपक्षस्य आरम्भे
सन्धिः
पक्ष + आदि → पक्षादि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शुक्लपक्षस्य आदिः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
तेजोबलपराक्रमैः ५४.३ तेजसा बलेन पराक्रमेण च
सन्धिः
तेजस् + बल → तेजोबल — सकारस्य विसर्गः, ततः उकारः, गुणेन ओकारः (रुत्वविसर्गसन्धिः)
समासः
तेजः च बलं च पराक्रमः च, तैः — द्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
शुश्रूषमाणम् ५४.४ श्रोतुम् इच्छन्तम्, सेवमानम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘श्रु’ धातोः सन्प्रत्यये अभ्यासः (शु-श्रू)
समासः
समासः नास्ति — सन्नन्तात् शानच्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भर्तुरर्थे ५४.५ स्वामिनः कार्यार्थम्
सन्धिः
अत्र बाह्यसन्धिः एव मुख्या — ‘भर्तुः + अर्थे’ इत्यत्र उकारोत्तरस्य विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
समासः नास्ति — षष्ठ्यन्तपदेन सह ‘अर्थे’ इति निपातवत् प्रयुक्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘भर्तुः’ इति षष्ठी)
अभिसंधातुम् ५४.५ उपायेन वशीकर्तुम्, संधानं कर्तुम्
सन्धिः
अभि + सम् + धातुम् → अभिसंधातुम् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः तुमुन्प्रत्ययान्तम्, ‘अभि’ ‘सम्’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
अव्ययम् — तुमुनन्तम्
उपवर्णयन् ५४.६ विस्तरेण वर्णयन्
सन्धिः
उप + वर्णयन् → उपवर्णयन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वर्ण्’ धातोः णिजन्तस्य शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वाक्यसम्पदा ५४.६ वचनस्य वैभवेन, युक्तिसम्पन्नया उक्त्या
सन्धिः
सम् + पद् → सम्पद् — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म् + प = म्प)
समासः
वाक्यस्य सम्पत्, तया — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अभीषयद् ५४.७ भीषितवान्, भयं जनितवान्
सन्धिः
अभि + अभीषयत् → अभीषयत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः
समासः नास्ति — ‘भी’ धातोः णिजन्तस्य लुङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘अभीषयत्’ इत्यस्य तकारः परे स्वरे दकारः; मुद्रणे ‘अभीषयदङ्गदम्’)
कोपोपायसमन्वितैः ५४.७ दण्डरूपेण चतुर्थोपायेन युक्तैः
सन्धिः
कोप + उपाय → कोपोपाय — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कोपरूपेण उपायेन समन्वितानि, तैः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘वाक्यैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तारेय ५४.८ हे तारापुत्र (अङ्गद)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — तारा + ढक् इति तद्धिते आदिवृद्ध्यभावः, ‘एय’ इति आदेशः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
हरिपुंगव ५४.९ हे वानरश्रेष्ठ
सन्धिः
पुम् + गव → पुंगव — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
हरीणां पुंगवः (श्रेष्ठः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
नाज्ञाप्यम् ५४.९ आज्ञापनीयम्, आज्ञाम् इति अर्थः (‘न’ इत्यनेन सह ‘न विषहिष्यन्ति’ इति योज्यम्)
सन्धिः
न + आज्ञाप्यम् → नाज्ञाप्यम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः णिजन्तात् यत्प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनुरञ्जेयुः ५४.१० अनुरागं कुर्युः, प्रीतिं भजेरन्
सन्धिः
अनु + रञ्जेयुः → अनुरञ्जेयुः — सन्धिकार्यं नास्ति (उकारानन्तरं रेफः)
समासः
समासः नास्ति — ‘रन्ज्’ धातोः विधिलिङ्, ‘अनु’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
सामदानादिभिः ५४.११ सामदानप्रभृतिभिः उपायैः
सन्धिः
दान + आदि → दानादि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
साम दानम् आदिः येषां ते, तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘गुणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अपकर्षितुम् ५४.११ अपसारयितुम्, विच्छेत्तुम्
सन्धिः
अप + कर्षितुम् → अपकर्षितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कृष्’ धातोः तुमुनन्तम्, ‘अप’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् — तुमुनन्तम्
बलीयसा ५४.१२ अतिशयेन बलवता सह
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — बलवत् + ईयसुन् इत्यत्र ‘वतु’ लोपः, ततः बलीयस्
समासः
समासः नास्ति — तरतमार्थे ईयसुन्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (मुद्रणे ‘बलीयसा’; समीक्षिते ‘बलीयसः’ इति षष्ठी)
आत्मरक्षाकरः ५४.१२ आत्मरक्षणे प्रवृत्तः
सन्धिः
आत्म + रक्षा → आत्मरक्षा — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारानन्तरं रेफः)
समासः
आत्मनः रक्षां करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ईषत्कार्यम् ५४.१३ अल्पप्रयासेन साध्यं कार्यम्
सन्धिः
ईषत् + कार्यम् → ईषत्कार्यम् — सन्धिकार्यं नास्ति (तकारानन्तरं ककारः)
समासः
ईषत् कार्यम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पत्रपुटम् ५४.१४ पर्णनिर्मितं दोणकम्
सन्धिः
पत्र + पुट → पत्रपुट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पत्रस्य पुटम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वज्राशनिसमस्पर्शाः ५४.१५ येषां स्पर्शः वज्रविद्युत्तुल्यः
सन्धिः
वज्र + अशनि → वज्राशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वज्रस्य अशनेः च समः स्पर्शः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘नाराचाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
दारकाः ५४.१५ विदारकाः, भेदकाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दॄ’ धातोः ण्वुल्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — कर्तरि ण्वुल्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
नित्योद्विग्नाः ५४.१७ सर्वदा उद्वेगयुक्ताः
सन्धिः
नित्य + उद्विग्न → नित्योद्विग्न — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
नित्यम् उद्विग्नाः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
भृशोद्विग्नः ५४.१८ अत्यन्तं त्रस्तः
सन्धिः
भृश + उद्विग्न → भृशोद्विग्न — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
भृशम् उद्विग्नः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दुरासदाः ५४.१९ दुःसहाः, प्रतिरोद्धुम् अशक्याः
सन्धिः
दुर् + आसद → दुरासद — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफानन्तरम् आकारः)
समासः
दुःखेन आसाद्यन्ते इति — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सायकाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आनुपूर्व्यात् ५४.२० क्रमेण, यथाक्रमम्
सन्धिः
अनुपूर्व + ष्यञ् → आनुपूर्व्य — तद्धिते आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
पितृव्यः ५४.२१ पितुः भ्राता, चुल्लपितृ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — पितृ + व्यत् इति तद्धितः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सत्यप्रतिज्ञः ५४.२१ यस्य प्रतिज्ञा सत्या, वचनपालकः
सन्धिः
सत्य + प्रतिज्ञा → सत्यप्रतिज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति; समासान्ते ह्रस्वः
समासः
सत्या प्रतिज्ञा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तदर्थम् ५४.२२ तस्याः (मातुः) कृते
सन्धिः
तद् + अर्थम् → तदर्थम् — सन्धिकार्यं नास्ति (दकारानन्तरम् अकारः, सन्निकर्षमात्रम्)
समासः
तस्याः अर्थः प्रयोजनं यस्य तत् — बहुव्रीहिवत् अव्ययीभावार्थे
विभक्तिः
अव्ययवत् प्रयुक्तं द्वितीयान्तम्