- सन्धिः
- दर्शन + अर्थम् → दर्शनार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दर्शनम् अर्थः (प्रयोजनम्) यस्य तत् — बहुव्रीहिः; क्रियाविशेषणत्वेन द्वितीयायाम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्रियाविशेषणम् (द्वितीयान्तं रूपम्)
Kiṣkindhā Kāṇḍa — Sarga 47
Three quarters searched in vain
वानराणां सर्वतोऽन्वेषणम्, मासान्ते प्रस्रवणे प्रत्यागमनम्, विनतशतबलिसुषेणानां निराशा, हनूमति एव आशा
कपिराजेन व्यादिष्टाः कपिकुञ्जराः वैदेह्याः दर्शनार्थं सर्वतः प्रययुः; सरांसि सरित्कक्षान् आकाशं नगराणि नदीदुर्गान् देशांश्च समन्ततः विचिन्वन्ति स्म। सुग्रीवेण समाख्यातान् सशैलवनकाननान् देशान् ते अन्विष्यन्ति। दिवसं विचित्य निशाकालेषु मेदिन्यां समायान्ति, सफलद्रुमान् आसाद्य च रजनीं शय्यां कुर्वन्ति स्म। प्रस्थानदिवसम् एव प्रथमम् अहः कृत्वा मासान्ते ते प्रस्रवणं गताः, कपिराजेन संगम्य च निराशाः अभवन्। यथोक्तां पूर्वां दिशं सचिवैः सह विचित्य सीताम् अदृष्ट्वा महाबलः विनतः आजगाम; उत्तरां सर्वां दिशं विविच्य महाकपिः शतबलिः भीतः सैन्येन सह आगतः; सुषेणः अपि वानरैः सह पश्चिमाम् आशां विविच्य मासे पूर्णे सुग्रीवम् उपचक्रमे। रामेण सह प्रस्रवणपृष्ठे आसीनं सुग्रीवं समासाद्य अभिवाद्य च ते न्यवेदयन् — पर्वताः वनानि निम्नगाः सागरान्ताः जनपदाः त्वयोक्ताः गुहाः लताविततसंतताः महागुल्माः च विचिताः, गहनेषु दुर्गेषु विषमेषु च देशेषु अतिप्रमाणानि सत्त्वानि विचितानि हतानि च, तथापि जानकी न दृष्टा इति। अन्ते ते आहुः — उदारसत्त्वाभिजनः हनूमान् एव मैथिलीं ज्ञास्यति, यतः यां दिशं सीता गता ताम् एव वायुसुतः आश्रितः इति।
१वानराणां सर्वतोऽन्वेषणम्
१दर्शनार्थं तु वैदेह्याः सर्वतः कपिकुञ्जराः।
व्यादिष्टाः कपिराजेन यथोक्तं जग्मुरञ्जसा॥For the sighting of Vaidehī the chief monkeys, commanded by the monkey king, went out at once in every direction exactly as they had been told.
२ते सरांसि सरित्कक्षानाकाशं नगराणि च।
नदीदुर्गांस्तथा देशान्विचिन्वन्ति समन्ततः॥They searched on all sides the lakes, the thickets along the rivers, the open sky, the towns, the tracts made difficult by rivers, and the countries.
३सुग्रीवेण समाख्याताः सर्वे वानरयूथपाः।
तत्र देशान्विचिन्वन्ति सशैलवनकाननान्॥All those monkey troop-leaders searched the regions that Sugrīva had named to them, with their hills, woods and forests.
कपिराजेन सुग्रीवेण व्यादिष्टाः सर्वे कपिकुञ्जराः वैदेह्याः दर्शनार्थं यथोक्तम् अञ्जसा सर्वतः प्रययुः। न कोऽपि विलम्बः, न कोऽपि विचारः; आज्ञा एव तेषां गतिः अभवत्। ते सरांसि, नदीतीरस्थान् कक्षान्, आकाशं, नगराणि, नदीभिः दुर्गान् प्रदेशान् देशांश्च समन्ततः विचिन्वन्ति स्म। आकाशस्य अपि विचयनं वानराणां लङ्घनसामर्थ्यं सूचयति; जलस्थलान्तरिक्षेषु त्रिष्वपि तेषां दृष्टिः प्रसृता। सुग्रीवेण ये प्रदेशाः पूर्वं नामतः समाख्याताः, तान् एव शैलवनकाननसहितान् सर्वे वानरयूथपाः तत्र तत्र अन्वेष्टुम् आरभन्त। पूर्वसर्गे उक्तः दिग्विभागः अत्र क्रियारूपेण प्रवर्तते; ‘यथोक्तम्’ इति पदेन भर्तुः शासनम् अनतिक्रम्य कार्यारम्भः सूच्यते। वैदेह्याः दर्शनम् एव एकं प्रयोजनम्, अन्यत् सर्वं गौणम् इति कविः आदौ एव स्थापयति।
Commanded by the monkey king, the great monkeys set out at once in every direction, exactly as they had been told, to find Vaidehī. There was no delay and no second thought; the order itself became their motion. On every side they searched the lakes, the thickets along the rivers, the open sky, the towns, the country made hard to cross by rivers, and the lands beyond. That they searched the sky as well shows their power of leaping: their gaze reached over water, land and air. All those troop-leaders searched, here and there, the very regions Sugrīva had named to them, with their hills, woods and forests. The division of the quarters described earlier is now put into action, and "exactly as they had been told" shows that they began without overstepping their master's command. From the start the poet makes clear that finding Vaidehī is the one aim and all else is secondary.
२दिवसे अन्वेषणं रात्रौ समागमः
४विचित्य दिवसं सर्वे सीताधिगमने धृताः।
समायान्ति स्म मेदिन्यां निशाकालेषु वानराः॥Bent upon finding Sītā, they searched all day, and at nightfall the monkeys would come together again on the ground.
५सर्वर्तुकांश्च देशेषु वानराः सफलद्रुमान्।
आसाद्य रजनीं शय्यां चक्रुः सर्वेष्वहःसु ते॥In those regions the monkeys would find trees bearing fruit in every season, and there, day after day, they made the night their bed.
६तदहः प्रथमं कृत्वा मासे प्रस्रवणं गताः।
कपिराजेन संगम्य निराशाः कपिकुञ्जराः॥Counting the day of their departure as the first, at the end of the month they went to Prasravaṇa, and having met the monkey king, those chief monkeys were without hope.
सीताधिगमने धृताः ते वानराः दिवसं विचित्य निशाकालेषु मेदिन्यां समायान्ति स्म — प्रभाते विप्रकीर्णाः, सायं पुनः एकत्र इति क्रमः। देशेषु सर्वर्तुकान् सफलद्रुमान् आसाद्य ते सर्वेषु अहःसु रजनीं शय्यां चक्रुः; वृक्षमूलम् एव तेषां शयनम्, वनफलम् एव च भोजनम् आसीत्। न गृहं न ग्रामः तेषाम् आश्रयः; सर्वर्तुफलिनः वृक्षाः एव मासपर्यन्तं पोषकाः अभवन्। प्रस्थानदिवसम् एव मासस्य प्रथमम् अहः गणयित्वा, मासे च पूर्णे ते प्रस्रवणं गताः; कपिराजेन संगम्य च निराशाः कपिकुञ्जराः अभवन्। अत्र कविः मासपर्यन्तस्य अन्वेषणस्य दैनन्दिनीं रीतिं द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां संक्षिप्य, तृतीयेन तस्य निष्फलताम् उपसंहरति।
Intent on finding Sītā, the monkeys searched all day, and when night fell they gathered together again on the ground: scattered at dawn, reunited at dusk. In those lands they found trees that bear fruit in every season, and there, day after day, they made their beds for the night; the foot of a tree was their bed and forest fruit their food. They had no house or village for shelter; for a whole month the ever-fruiting trees fed them. Counting the day they set out as the first day of the month, they came back to Prasravaṇa when the month was over, and when they met the monkey king, those great monkeys were without hope. In two verses the poet sums up the daily round of that month-long search, and with the third he closes on its failure.
३विनतशतबलिसुषेणानां प्रत्यागमनम्
७विचित्य तु दिशं पूर्वां यथोक्तां सचिवैः सह।
अदृष्ट्वा विनतः सीतामाजगाम महाबलः॥Having searched the eastern quarter as he had been told, with his ministers, the mighty Vinata came back without having seen Sītā.
८दिशमप्युत्तरां सर्वां विविच्य स महाकपिः।
आगतः सह सैन्येन भीतः शतबलिस्तदा॥The great monkey Śatabali too, having searched the whole northern quarter, came back then with his army, and he was afraid.
९सुषेणः पश्चिमामाशां विविच्य सह वानरैः।
समेत्य मासे पूर्णे तु सुग्रीवमुपचक्रमे॥Suṣeṇa, having searched the western region with his monkeys, came back when the month was complete and presented himself before Sugrīva.
यथोक्तां पूर्वां दिशं सचिवैः सह विचित्य, सीताम् अदृष्ट्वा महाबलः विनतः आजगाम। उत्तरां च सर्वां दिशं विविच्य सः महाकपिः शतबलिः भीतः सन् तदा सैन्येन सह आगतः; निष्फलः प्रत्यागमः भर्तुः उग्रं कोपं जनयेत् इति तस्य भयस्य कारणम्, यतः सुग्रीवस्य शासनं मासमर्यादया बद्धम् आसीत्। सुषेणः अपि वानरैः सह पश्चिमाम् आशां विविच्य, मासे पूर्णे समेत्य सुग्रीवम् उपचक्रमे। त्रयः अपि यथाकालं प्रत्यागताः, न कोऽपि मर्यादाम् अतिक्रान्तः; किन्तु सर्वेषां हस्तौ रिक्तौ एव। एवं तिस्रः अपि दिशः निष्फलाः जाताः; दक्षिणा तु एका अवशिष्टा, यत्र हनूमान् गतः। प्रत्येकः यूथपः स्वैः सचिवैः सैन्येन वा सहितः एव प्रत्यागतः, न कोऽपि एकाकी।
The mighty Vinata came back with his ministers from the east, which he had searched as he had been told, without having seen Sītā. The great monkey Śatabali, having searched the whole north, came back with his army too, but he was afraid: returning empty-handed might rouse his master's fierce anger, for Sugrīva's command had been bound by the month's limit. Suṣeṇa as well, having searched the west with his monkeys, came back when the month was complete and presented himself before Sugrīva. All three returned on time — none overstepped the limit — but all came empty-handed, and each leader came back with his own ministers or army, none alone. So three quarters had come to nothing; only the south remained, where Hanumān had gone.
४सुग्रीवसमीपे वानराणां निवेदनम्
१०तं प्रस्रवणपृष्ठस्थं समासाद्याभिवाद्य च।
आसीनं सह रामेण सुग्रीवमिदमब्रुवन्॥Approaching Sugrīva, who was seated with Rāma on the height of Prasravaṇa, and saluting him, they said this:
११विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि गहनानि च।
निम्नगाः सागरान्ताश्च सर्वे जनपदाश्च ये॥“All the mountains have been searched, and the dense woods, the rivers, the lands reaching down to the sea, and all the inhabited country;
१२गुहाश्च विचिताः सर्वा याश्च ते परिकीर्तिताः।
विचिताश्च महागुल्मा लताविततसंतताः॥and all the caves you described to us have been searched, and the great thickets tangled and overspread with creepers;
१३गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च।
सत्त्वान्यतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च।
ये चैव गहना देशा विचितास्ते पुनः पुनः॥and in the dense, difficult and broken country creatures of enormous size were searched out and killed; and those places that were dense we searched again and again.
प्रस्रवणपृष्ठस्थं रामेण सह आसीनं सुग्रीवं समासाद्य अभिवाद्य च ते वानराः इदम् अब्रुवन् — ‘सर्वे पर्वताः, गहनानि वनानि, निम्नगाः, सागरान्ताः जनपदाः, याः च त्वया परिकीर्तिताः गुहाः, लताभिः विततसंतताः महागुल्माः च अस्माभिः विचिताः। गहनेषु दुर्गेषु विषमेषु च देशेषु अतिप्रमाणानि सत्त्वानि विचितानि हतानि च; ये च गहनाः देशाः, ते पुनः पुनः विचिताः।’ राजानं रामेण सह आसीनं दृष्ट्वा ते प्रथमम् अभिवादनं कुर्वन्ति, ततः एव वचनम् आरभन्ते — विनयः अत्र निष्फलतायाः आवरणम् इव। निवेदनम् इदं न केवलं वृत्तान्तकथनम्, अपि तु स्वश्रमस्य प्रमाणप्रदर्शनम् अपि — यत् आदिष्टं तत् सर्वं कृतम् इति। सत्त्वानां हननम् अपि तत्र उक्तम्, यतः दुर्गेषु देशेषु महाकायाः प्राणिनः प्रतिरोधं कृतवन्तः। ‘पुनः पुनः’ इति पदेन द्विः त्रिः वा विचयनम् उक्तम्। तथापि जानकी न दृष्टा इति एव सर्वस्य निष्कर्षः।
They came to Sugrīva, who was sitting with Rāma on the heights of Prasravaṇa, saluted him, and said: "We have searched all the mountains, the deep forests, the rivers, the lands reaching down to the sea, and all the inhabited country. We have searched every cave you described to us, and the great thickets overgrown and tangled with creepers. In the dense, difficult and broken country we searched out huge creatures and killed them, and the dense places we searched again and again." Seeing the king seated with Rāma, they saluted first and only then began to speak, their courtesy almost a covering for their failure. Their report is not just an account but proof of their labour, to show they had done everything they were ordered. They mention killing creatures because in that wild country huge beasts had stood in their way, and "again and again" means places searched twice or three times over. And yet the sum of it all was that Jānakī had not been found.
५हनूमति एव आशा
१४उदारसत्त्वाभिजनो हनूमान्स मैथिलीं ज्ञास्यति वानरेन्द्र।
दिशं तु यामेव गता तु सीता तामास्थितो वायुसुतो हनूमान्॥“Hanumān, noble in courage and in birth, is the one who will find Mithilā's princess, lord of monkeys; for the quarter to which Sītā has gone is the very quarter that the wind's son Hanumān has taken.”
अन्ते ते दीर्घवृत्तेन वदन्ति — ‘हे वानरेन्द्र, उदारसत्त्वः उदाराभिजनः च हनूमान् एव मैथिलीं ज्ञास्यति; यां दिशं सीता गता, ताम् एव वायुसुतः आश्रितः।’ त्रयः प्रत्यागताः, चतुर्थः तु न आगतः — तेन एव आशा जीवति। सर्गान्ते कविः सर्वां कथां दक्षिणस्यां दिशि हनूमति च निवेशयति, अग्रिमसर्गस्य च मार्गं दर्शयति।
At the end, in a verse of a longer metre, they said: "Lord of monkeys, it is Hanumān, noble in courage and in birth, who will find Mithilā's princess, for the quarter to which Sītā was taken is the very quarter the Wind's son has gone to." Three had come back; the fourth had not, and hope lived on through him. At the close of the sarga the poet sets the whole story in the south and on Hanumān, and points the way to the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥
Word notes
Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.
- सन्धिः
- विदेह + ञ्य → वैदेही — आदिवृद्धिः (इ → ऐ); ‘वैदेही + ङस्’ इति षष्ठ्यां ‘वैदेह्याः’, यण्सन्धिः (ई + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विदेह’ इति देशवाचकात् अपत्यार्थे तद्धितः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘वैदेही’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- कपि + कुञ्जर → कपिकुञ्जर — सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनसन्निधिः)
- समासः
- कपिषु कुञ्जरः इव — उपमितसमासः (व्याघ्रादिगणः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + आदिष्ट → व्यादिष्ट — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दिश्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘वि’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘कपिकुञ्जराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जग्मुः + अञ्जसा → जग्मुरञ्जसा — विसर्गस्य रेफादेशः (उत्वरत्वम्); शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अञ्जस्’ इति नपुंसकात् तृतीयैकवचनम्, अव्ययवत् प्रयुक्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्रियाविशेषणम्
- सन्धिः
- सरित् + कक्ष → सरित्कक्ष — सन्धिकार्यं नास्ति; तकारः अविकृतः
- समासः
- सरितां कक्षाः — षष्ठीतत्पुरुषः (‘कक्षः’ इति नदीतीरस्थं गहनं वनम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘विचिन्वन्ति’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- नदी + दुर्ग → नदीदुर्ग — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नदीभिः दुर्गाः (देशाः) — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (मुद्रणे ‘नदीदुर्गान्’ इति सानुस्वारं ‘नदीदुर्गांस्तथा’)
- सन्धिः
- सम् + आख्यात → समाख्यात — मकारस्य परसवर्णाभावे अनुस्वारः, स्वरे परे तु मकारः एव
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ख्या’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘सम्’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘यूथपाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स + शैल → सशैल — सन्धिकार्यं नास्ति; वन + कानन इति अपि तथा
- समासः
- शैलैः वनैः काननैः च सह वर्तमानान् — सहार्थे ‘स’ इति बहुव्रीहिः, अन्तर्गतः च द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘देशान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + चित्य → विचित्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- सीता + अधिगमन → सीताधिगमन — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); ‘अधि + गमन’ इति अन्तर्गतम्
- समासः
- सीतायाः अधिगमनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (निमित्तसप्तमी)
- सन्धिः
- निशा + काल → निशाकाल — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निशायाः कालः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (कालाधिकरणे)
- सन्धिः
- सर्व + ऋतु → सर्वर्तु — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्); ततः स्वार्थे कप्
- समासः
- सर्वेषु ऋतुषु भवाः — बहुव्रीहिगर्भितः तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘द्रुमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स + फल → सफल — सन्धिकार्यं नास्ति; सफल + द्रुम इति अपि तथा
- समासः
- फलैः सहिताः द्रुमाः — सहार्थे ‘स’ इति बहुव्रीहिगर्भितः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अहन् + सुप् → अहःसु — नकारस्य विसर्गः (रुत्वविसर्गौ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अहन्’ इति नपुंसकलिङ्गम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘अहन्’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- प्र + स्रवण → प्रस्रवण — सन्धिकार्यं नास्ति; सकारस्य षत्वं न, रेफव्यवधानात्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्रु’ धातोः ल्युट्प्रत्ययान्तम्, ‘प्र’ इति उपसर्गः; अत्र गिरिनाम
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गताः’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- सम् + गम्य → संगम्य — मकारस्य अनुस्वारः (मुद्रणे ‘संग’)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘सम्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- निः + आश → निराश — विसर्गस्य रेफादेशः (उत्वरत्वसन्धिः)
- समासः
- निर्गता आशा येभ्यः ते — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- यथा + उक्ता → यथोक्ता — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- यथा उक्ता तथा — अव्ययीभावगर्भितं क्तान्तविशेषणम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + दृष्ट्वा → अदृष्ट्वा — नञः नकारस्य लोपः (नलोपः)
- समासः
- न दृष्ट्वा — नञ्समासः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्त्वान्तम्
- सन्धिः
- उप + चक्रमे → उपचक्रमे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लिट्, ‘उप’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- पृष्ठ + स्थ → पृष्ठस्थ — सन्धिकार्यं नास्ति; प्रस्रवण + पृष्ठस्थ इति अपि तथा
- समासः
- प्रस्रवणस्य पृष्ठे तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः (षष्ठीगर्भितः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + आसाद्य → समासाद्य — मकारः स्वरे परे अविकृतः; आ + सादि इति अन्तर्गतम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः णिजन्तस्य ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- निम्न + गा → निम्नगा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- निम्नं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः (‘गम्’ धातोः डप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सागर + अन्त → सागरान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सागरः अन्तः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘जनपदाः’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- परि + कीर्तित → परिकीर्तित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कॄत्’ (कीर्तयति) धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘परि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गुहाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- लता + वितत → लतावितत — सन्धिकार्यं नास्ति; सम् + तत → संतत — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- लताभिः विततम् संततं च यासां ताः — तृतीयातत्पुरुषगर्भितः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘महागुल्माः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अति + प्रमाण → अतिप्रमाण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अतिक्रान्तं प्रमाणं यैः तानि — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘सत्त्वानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सत्त्व + अभिजन → सत्त्वाभिजन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); उदार + सत्त्वाभिजन इति सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उदारं सत्त्वम् अभिजनः च यस्य सः — द्वन्द्वगर्भितः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हनूमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वायु + सुत → वायुसुत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वायोः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हनूमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)