॥वाल्मीकिरामायणम् Kiṣkindhā Kāṇḍa · Sarga 26

Kiṣkindhā Kāṇḍa — Sarga 26

Sugrīva and Aṅgada consecrated

हनूमतः प्रार्थना, रामस्य पुरप्रवेशनिषेधः, अङ्गदस्य यौवराज्ये नियोगः, किष्किन्धाप्रवेशः, विधिवत् अभिषेकः, रुमाप्राप्तिश्च

शोकाभिसंतप्तं क्लिन्नवाससं सुग्रीवं परिवार्य शाखामृगमहामात्राः रामम् उपतस्थिरे; पितामहम् इव ऋषयः ते प्राञ्जलयः अतिष्ठन्। काञ्चनशैलाभः तरुणार्कनिभाननः हनूमान् प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘भवत्प्रसादात् सुदंष्ट्राणां सम्पन्नबलशालिनां महात्मनां वानराणां पितृपैतामहं सुदुष्प्रापं राज्यम् अनेन प्राप्तम्। भवता समनुज्ञातः सन् नगरं प्रविश्य अयं ससुहृद्गणः सर्वाणि कार्याणि संविधास्यति, स्नातः च माल्यै रत्नैश्च त्वाम् अर्चयिष्यति। इमां गिरिगुहाम् अभिगन्तुं त्वम् अर्हसि; स्वामिसम्बन्धं कुरु, वानरान् सम्प्रहर्षय।’ बुद्धिमान् वाक्यकोविदः राघवः प्रत्युवाच — ‘पितुः निर्देशपालकः अहं चतुर्दश समाः ग्रामं पुरं वा न प्रवेक्ष्यामि। सुग्रीवः एव सुसमृद्धां दिव्यां गुहां प्रविश्य विधिवत् क्षिप्रं राज्येऽभिषिच्यताम्।’ ततः सुग्रीवम् उक्तवान् — ‘वृत्तसम्पन्नम् उदारबलविक्रमम् अङ्गदम् अपि यौवराज्येऽभिषेचय; ज्येष्ठस्य पुत्रः ज्येष्ठः विक्रमेण सदृशः च, अतः सः यौवराज्यस्य भाजनम्। अयं श्रावणः वार्षिकाणां मासानां प्रथमः; न अयम् उद्योगसमयः। त्वं पुरीं प्रविश; अहं सहलक्ष्मणः अस्मिन् पर्वते वत्स्यामि। कार्तिके समनुप्राप्ते रावणवधे यतस्व।’ रामेण अभ्यनुज्ञातः सुग्रीवः वालिपालितां किष्किन्धां प्रविवेश; वानरसहस्राणि तम् अभिवार्य प्रविष्टानि। प्रकृतयः मूर्ध्ना प्रणेमुः; सः ताः सम्भाष्य उत्थाप्य भ्रातुः अन्तःपुरं प्राविशत्। सुहृदः सहस्राक्षम् इव अमराः तम् अभ्यषिञ्चन्; पाण्डुरं छत्रं वालव्यजने रत्नानि ओषधीः प्ररोहान् शुक्लवस्त्राणि श्वेतानुलेपनं माल्यानि चन्दनानि गन्धान् अक्षतं जातरूपं प्रियङ्गुं मधुसर्पिषी दधि वैयाघ्रचर्म परार्घ्यौ उपानहौ गोरोचनं मनःशिलां च आदाय षोडश वराः कन्याः च आजग्मुः। द्विजर्षभान् रत्नवस्त्रभक्ष्यैः तोषयित्वा, कुशपरिस्तीर्णे समिद्धे जातवेदसि मन्त्रपूतं हविः हुत्वा, प्रासादशिखरे हेमप्रतिष्ठाने वरासने प्राङ्मुखं तं स्थापयित्वा, नदीनदेभ्यः तीर्थेभ्यः समुद्रेभ्यश्च आहृतैः जलैः कनककुम्भेषु ऋषभशृङ्गैः काञ्चनकलशैश्च गजगवाक्षगवयशरभगन्धमादनमैन्दद्विविदहनूमज्जाम्बवन्तः शास्त्रदृष्टेन विधिना सुग्रीवम् अभ्यषिञ्चन्। ततः सर्वे वानरपुङ्गवाः हृष्टाः प्रचुक्रुशुः। रामस्य वचः कुर्वन् सुग्रीवः अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्येऽभ्यषेचयत्; वानराः ‘साधु साधु’ इति तम् अपूजयन्, रामं लक्ष्मणं च पुनः पुनः तुष्टुवुः। हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता किष्किन्धा रम्या बभूव। महाभिषेकं रामाय निवेद्य वीर्यवान् कपिवाहिनीपतिः रुमां भार्याम् उपलभ्य त्रिदशाधिपः इव राज्यम् अवाप।

Read as a book

१वानरमहामात्राणाम् उपस्थानम्, हनूमतः प्रार्थना

१ततः शोकाभिसंतप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवाससम्।
शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे॥
Then the chief ministers among the monkeys gathered round Sugrīva, who was scorched with grief and whose garment was still wet, and came into Rāma's presence.

२अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम्।
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पितामहमिवर्षयः॥
Approaching the mighty-armed Rāma, who accomplishes great things without effort, they all stood with folded hands, like seers before the Grandfather.

३ततः काञ्चनशैलाभस्तरुणार्कनिभाननः।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः॥
Then Hanumān, son of the Wind, who shone like a mountain of gold and whose face was like the newly risen sun, spoke with folded hands:

४भवत्प्रसादात्काकुत्स्थ पितृपैतामहं महत्।
वानराणां सुदंष्ट्राणां सम्पन्नबलशालिनाम्॥
“By your favour, Kākutstha, this great kingdom of the monkeys — a kingdom of those with fine tusks and full of strength —

५महात्मनां सुदुष्प्रापं प्राप्तं राज्यमिदं प्रभो।
भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम्॥
a kingdom hard for even the great to win, handed down from father and grandfather, has been obtained, my lord. With your leave he will enter the fair city

६संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृद्गणः।
स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि॥
and with his friends will set all affairs in order. Bathed according to rule with various perfumes and herbs,

७अर्चयिष्यति माल्यैश्च रत्नैश्च त्वां विशेषतः।
इमां गिरिगुहां रम्यामभिगन्तुं त्वमर्हसि॥
he will honour you especially with garlands and with jewels. You should come to this lovely mountain cave.

८कुरुष्व स्वामिसम्बन्धं वानरान्सम्प्रहर्षय।
एवमुक्तो हनुमता राघवः परवीरहा॥
“Enter into the bond of a lord with us and gladden the monkeys.” So addressed by Hanumān, Rāghava, slayer of enemy heroes,

शोकाभिसंतप्तं क्लिन्नवाससं सुग्रीवं शाखामृगमहामात्राः परिवार्य उपतस्थिरे। ‘क्लिन्नवाससम्’ इति पदेन जलाञ्जलेः अनन्तरम् आर्द्रवस्त्रः एव सः आगतः इति सूच्यते — संस्कारात् साक्षात् एव एषा सभा। अक्लिष्टकारिणं महाबाहुं रामम् अभिगम्य ते सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः, यथा पितामहं ब्रह्माणम् ऋषयः उपतिष्ठन्ते। ततः काञ्चनशैलाभः तरुणार्कनिभाननः मारुतात्मजः हनूमान् प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे काकुत्स्थ, भवतः प्रसादात् एव सुदंष्ट्राणां सम्पन्नबलशालिनां महात्मनां वानराणां पितृपैतामहं महत् सुदुष्प्राप्यं राज्यम् अनेन प्राप्तम्। भवता समनुज्ञातः सन् अयं शुभं नगरं प्रविश्य ससुहृद्गणः सर्वाणि कार्याणि संविधास्यति। विविधैः गन्धैः ओषधैश्च यथाविधि स्नातः अयं माल्यैः रत्नैश्च त्वां विशेषतः अर्चयिष्यति। इमां रम्यां गिरिगुहाम् अभिगन्तुं त्वम् अर्हसि; स्वामिसम्बन्धं कुरु, वानरान् च सम्प्रहर्षय।’ हनूमतः वचने त्रयः भागाः — कृतज्ञता, निमन्त्रणम्, प्रयोजनकथनम्; तत्र ‘भवत्प्रसादात्’ इति प्रथमम् एव पदं दूतस्य विनयं प्रकाशयति। अस्मिन् सर्गे हनूमान् प्रथमवारं सुग्रीवस्य प्रतिनिधिरूपेण वक्ता भवति, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु तस्य प्राधान्यस्य सूचना। ‘पितामहम् इव ऋषयः’ इति उपमया कविः रामस्य दैवीयं स्थानं सूचयति — वानराणां दृष्टौ सः ब्रह्मा इव पूज्यः। हनूमतः वर्णने द्वे विशेषणे — काञ्चनशैलाभः इति कायस्य, तरुणार्कनिभाननः इति मुखस्य; उभाभ्यां तेजस्विता प्रकाश्यते। ‘सुदंष्ट्राणाम्’ इति पदेन वानराणां शौर्यं सूच्यते, ‘सम्पन्नबलशालिनाम्’ इति च तेषां समृद्धिः। ‘पितृपैतामहम्’ इति पदेन राज्यस्य क्रमागतत्वं स्थापयित्वा हनूमान् सुग्रीवस्य अधिकारं दृढीकरोति। ‘भवता समनुज्ञातः’ इति पदेन च सः रामस्य प्राधान्यं स्वीकरोति — विना रामस्य अनुमतिं सुग्रीवः पुरं न प्रवेक्ष्यति इति विनयः। स्नानम्, अर्चनम्, गिरिगुहागमनम्, स्वामिसम्बन्धः इति चत्वारः प्रार्थनायाः विषयाः।

The chief ministers of the monkeys gathered round Sugrīva, scorched with grief, his clothes still wet, for he had come straight from the water offering to this assembly. They went to the mighty-armed Rāma, who achieves great things without strain, and all stood before him with folded hands, as the seers stand before Brahmā, the Grandfather; the image shows that in the monkeys' eyes Rāma was as worthy of worship as Brahmā. Then Hanumān, son of the Wind, shining like a golden mountain, his face like the rising sun, both images of his radiance, spoke with folded hands. "Kākutstha, it is by your favour that he has won this great kingdom of the mighty monkeys, strong-tusked and full of strength, a kingdom handed down from father and grandfather and hard for even the great to win. With your leave he will enter the fair city and with his friends set all affairs in order. Bathed according to rule with various perfumes and herbs, he will honour you above all with garlands and jewels. Please come to this lovely mountain cave, take up the bond of a lord with us, and gladden the monkeys." His speech has three parts, thanks, invitation and the purpose of it, and his very first words, "by your favour", show an envoy's humility. Here for the first time Hanumān speaks for Sugrīva, a sign of the prominence he will have in the sargas to come. By calling the kingdom ancestral he strengthens Sugrīva's claim to it, and by saying "with your leave" he acknowledges Rāma's primacy: Sugrīva will not enter the city without Rāma's consent. His request has four parts: the bath, the worship, the visit to the cave and the bond of lordship.

Report an error

२रामस्य पुरप्रवेशनिषेधः, अङ्गदविषयकः आदेशः

९प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान्वाक्यकोविदः।
चतुर्दश समाः सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम्॥
wise and skilled in speech, answered Hanumān: “For fourteen years, gentle friend, neither village nor city

१०न प्रवेक्ष्यामि हनुमन्पितुर्निर्देशपालकः।
सुसमृद्धां गुहां दिव्यां सुग्रीवो वानरर्षभः॥
shall I enter, for I keep my father's command. Let Sugrīva, bull among monkeys, enter that rich and splendid cave

११प्रविष्टो विधिवद्वीरः क्षिप्रं राज्येऽभिषिच्यताम्।
एवमुक्त्वा हनूमन्तं रामः सुग्रीवमब्रवीत्॥
and let the hero be consecrated in the kingdom at once, according to rule.” Having said this to Hanumān, Rāma spoke to Sugrīva:

१२वृत्तज्ञो वृत्तसम्पन्नमुदारबलविक्रमम्।
इममप्यङ्गदं वीरं यौवराज्येऽभिषेचय॥
“You know what is right. Consecrate also as crown prince this heroic Aṅgada, who is of good conduct and of noble strength and valour.”

१३ज्येष्ठस्य हि सुतो ज्येष्ठः सदृशो विक्रमेण च।
अङ्गदोऽयमदीनात्मा यौवराज्यस्य भाजनम्॥
“He is the eldest son of your elder brother and his equal in prowess. This Aṅgada is high-spirited and fit for the office of heir apparent.”

१४पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावणः सलिलागमः।
प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसंज्ञिताः॥
“This month of Śrāvaṇa, which brings the waters, is the first of the rainy months. Gentle friend, the four months called the rains have begun.”

एवम् उक्तः परवीरहा बुद्धिमान् वाक्यकोविदः राघवः हनूमन्तं प्रत्युवाच — ‘सौम्य हनुमन्, पितुः निर्देशपालकः अहं चतुर्दश वर्षाणि ग्रामं वा पुरं वा न प्रवेक्ष्यामि।’ एतेन वनवासव्रतस्य कठोरता दर्शिता — मित्रस्य राज्याभिषेकः अपि तस्य अपवादः न भवति। ‘सुसमृद्धां दिव्यां गुहां प्रविष्टः वानरर्षभः सुग्रीवः विधिवत् क्षिप्रम् एव राज्येऽभिषिच्यताम्’ इति च आदिष्टम्। एवम् उक्त्वा रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् — ‘वृत्तज्ञः त्वम्; वृत्तसम्पन्नम् उदारबलविक्रमम् इमम् अङ्गदं वीरम् अपि यौवराज्येऽभिषेचय। ज्येष्ठस्य भ्रातुः सुतः ज्येष्ठः, विक्रमेण च सदृशः; अयम् अदीनात्मा अङ्गदः यौवराज्यस्य भाजनम्।’ अत्र रामः वालिनः पुत्रं स्मृत्वा वैरस्य शेषम् अपि नाशयति — हतस्य पुत्रः एव युवराजः क्रियते, इति राजनीतेः औदार्यम्। ततः ऋतुम् उक्तवान् — ‘अयं श्रावणः सलिलागमः वार्षिकाणां मासानां प्रथमः; हे सौम्य, वार्षिकसंज्ञिताः चत्वारः मासाः प्रवृत्ताः।’ ‘चतुर्दश समाः’ इति सङ्ख्यावचनेन रामः स्वप्रतिज्ञां स्मारयति; एतत् वचनम् अयोध्याकाण्डस्य प्रतिज्ञायाः प्रतिध्वनिः। ‘क्षिप्रम्’ इति पदेन राज्यस्य अराजकता न सोढव्या इति नीतिः सूच्यते। अङ्गदविषये रामस्य आग्रहः त्रिभिः हेतुभिः समर्थितः — वृत्तसम्पत्तिः, बलविक्रमौ, ज्येष्ठपुत्रत्वं च; अतः एषा न केवलं करुणा, अपि तु धर्म्या व्यवस्था। रामस्य उत्तरं द्विधा विभक्तम् — प्रथमं हनूमते प्रतिषेधः, ततः सुग्रीवाय आदेशः; एकस्मिन् एव वचने मित्रस्य सत्कारः स्वव्रतस्य रक्षणं च उभयं साधितम्।

To this the wise Rāghava, slayer of enemy heroes and master of speech, replied to Hanumān, "Gentle friend, I am keeping my father's command, and for fourteen years I shall enter neither village nor city." So strict was his vow of forest life that not even a friend's consecration could be an exception, and the fourteen years recall his vow in the Ayodhyā Kāṇḍa. "Let Sugrīva, bull among monkeys, enter that rich and splendid cave and be consecrated king at once, as the rites require," for a kingdom must not be left without a ruler. Having said this to Hanumān, Rāma spoke to Sugrīva: "You know what is right. Consecrate this heroic Aṅgada too as crown prince; his conduct is good and his strength and valour are noble. He is the eldest son of your elder brother and his equal in prowess; this high-spirited Aṅgada is worthy to be heir." By remembering Vālin's son Rāma wipes away the last trace of the feud: the son of the slain king is made crown prince, a generous act of statecraft. He supports it with three reasons, good conduct, strength and valour, and being the eldest son, so it is not pity alone but a settlement in keeping with dharma. Then he spoke of the season: "This is Śrāvaṇa, the month that brings the waters, the first of the rainy months; the four months called the rains have begun, my friend." Rāma's answer falls into two parts, first a refusal to Hanumān, then an instruction to Sugrīva, and in one speech he both honours his friend and keeps his own vow.

Report an error

३वर्षावासस्य निश्चयः, कार्तिके उद्योगः

१५नायमुद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम्।
अस्मिन्वत्स्याम्यहं सौम्य पर्वते सहलक्ष्मणः॥
“This is no time for an expedition. Do you enter your fair city; I shall dwell here on this mountain with Lakṣmaṇa.”

१६इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता।
प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला॥
“This mountain cave is lovely, spacious and well aired, gentle friend, with abundant water and plentiful lotuses and water lilies.”

१७कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत।
एष नः समयः सौम्य प्रविश त्वं स्वमालयम्॥
“When the month of Kārtika comes, exert yourself for the killing of Rāvaṇa. That is our agreement, gentle friend. Enter now your own dwelling;

१८अभिषिञ्चस्व राज्ये च सुहृदः सम्प्रहर्षय।
इति रामाभ्यनुज्ञातः सुग्रीवो वानरर्षभः॥
have yourself consecrated in the kingdom and gladden your friends.” Thus granted leave by Rāma, Sugrīva, bull among monkeys,

‘अयम् उद्योगसमयः न; अतः त्वं शुभां पुरीं प्रविश। अहं तु सहलक्ष्मणः सौम्य अस्मिन् पर्वते वत्स्यामि। इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता, प्रभूतसलिला प्रभूतकमलोत्पला च; अत्र निवासः सुखकरः। कार्तिके मासे समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यतस्व; एषः एव नः समयः। हे सौम्य, त्वं स्वम् आलयं प्रविश, राज्ये अभिषिञ्चस्व, सुहृदः च सम्प्रहर्षय।’ अत्र रामः समयबन्धं स्थापयति — चत्वारः मासाः प्रतीक्षा, ततः उद्योगः; एषः एव समयः अग्रिमेषु सर्गेषु सुग्रीवस्य प्रमादेन उल्लङ्घ्यते, यत् एव अष्टाविंशस्य एकोनत्रिंशस्य च सर्गयोः बीजम्। ‘समयः’ इति पदं द्वयोः अर्थयोः — कालः, प्रतिज्ञा च; उभयम् अपि अत्र सङ्गच्छते। इति रामेण अभ्यनुज्ञातः वानरर्षभः सुग्रीवः वालिपालितां रम्यां किष्किन्धां पुरीं प्रविवेश। ‘प्रभूतसलिला प्रभूतकमलोत्पला’ इति द्वे विशेषणे गुहायाः समीपे जलाशयस्य सत्तां सूचयतः, यत् वर्षावासस्य कृते आवश्यकम्। वर्षाचतुर्मासस्य नियमः भारतीयस्य युद्धशास्त्रस्य प्रसिद्धा व्यवस्था; वर्षासु सेनायाः सञ्चारः दुष्करः इति नीतिशास्त्रे उक्तम्, अतः रामस्य प्रतीक्षा युक्ता एव।

"This is no time to march," Rāma went on, "so enter your fair city. I will stay on this mountain with Lakṣmaṇa. This mountain cave is lovely, spacious and airy, my friend, with plenty of water and many lotuses and lilies; it will be pleasant to live here." The water and lotuses tell of a pool near the cave, needed for a stay through the rains. "When the month of Kārtika comes, set to work to kill Rāvaṇa; that is our agreement. Now go into your own home, my friend, have yourself consecrated king and gladden your friends." Here Rāma fixes the terms: four months of waiting, then the campaign. It is this agreement that Sugrīva will neglect in the sargas that follow, and that neglect is the seed of the twenty-eighth and twenty-ninth sargas. The word Rāma uses for agreement also means a set time, and both senses fit here. Keeping still through the four months of the rains is a well-known rule of Indian warfare, since armies can hardly move in the rains, so Rāma's waiting was wise. Given leave by Rāma, Sugrīva, bull among monkeys, entered the lovely city of Kiṣkindhā, which Vālin had ruled.

Report an error

४किष्किन्धाप्रवेशः, प्रकृतीनां प्रणामः

१९प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम्।
तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम्॥
entered the lovely city of Kiṣkindhā, which Vālin had ruled. Thousands of monkeys surrounded their lord as he entered

२०अभिवार्य प्रविष्टानि सर्वतः प्लवगेश्वरम्।
ततः प्रकृतयः सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम्॥
and went in on every side with the lord of monkeys. Then all the people of the realm, seeing the lord of the monkey hosts,

२१प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायं समाहिताः।
सुग्रीवः प्रकृतीः सर्वाः सम्भाष्योत्थाप्य वीर्यवान्॥
bowed their heads and fell to the ground with single minds. Valiant Sugrīva spoke with them all and raised them up,

२२भ्रातुरन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः।
प्रविष्टं भीमविक्रान्तं सुग्रीवं वानरर्षभम्॥
and that mighty one entered his brother's pleasant inner apartments. As Sugrīva, bull among monkeys of terrible prowess, entered,

२३अभ्यषिञ्चन्त सुहृदः सहस्राक्षमिवामराः।
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्॥
his friends consecrated him as the immortals consecrate thousand-eyed Indra. They brought for him a white parasol worked with gold,

प्रविष्टं तं वानरेश्वरं वानरसहस्राणि सर्वतः अभिवार्य प्रविष्टानि — सहस्रशः वानराः तेन सह एव गुहां प्रविष्टाः इति दृश्यं राज्ञः प्रभावं सूचयति। ततः सर्वाः प्रकृतयः हरिगणेश्वरं दृष्ट्वा समाहिताः सत्यः मूर्ध्ना वसुधायां पतिताः; साष्टाङ्गः प्रणामः एव अत्र वर्णितः। वीर्यवान् सुग्रीवः सर्वाः प्रकृतीः सम्भाष्य उत्थाप्य महाबलः भ्रातुः सौम्यम् अन्तःपुरं प्रविवेश। ‘भ्रातुः अन्तःपुरम्’ इति पदेन कविः वालिनः स्मृतिं जागरयति — यत् गृहं पूर्वं वालिनः आसीत् तत् एव अधुना सुग्रीवस्य। प्रविष्टं भीमविक्रान्तं वानरर्षभं सुग्रीवं सुहृदः तथा अभ्यषिञ्चन्त यथा अमराः सहस्राक्षम् इन्द्रम्। एषा उपमा सर्गे त्रिः आवर्तते — सहस्राक्षः, वासवः, त्रिदशाधिपः इति; तेन सुग्रीवस्य राज्यम् इन्द्रस्य राज्येन तुलितम्। ‘वालिपालिताम्’ इति एकेन विशेषणेन कविः पुनः वालिनं स्मारयति — पुरी सा एव, पालकः तु अन्यः। ‘समाहिताः’ इति पदेन प्रजानाम् एकाग्रता भक्तिश्च सूच्यते। ‘सम्भाष्य उत्थाप्य’ इति क्रियाद्वयेन नूतनस्य राज्ञः सौजन्यं दर्शितम् — प्रणतान् सः न उपेक्षते। ‘भीमविक्रान्तम्’ इति विशेषणं प्रवेशसमये प्रयुक्तम्, येन प्रजानां मनसि नूतनस्य राज्ञः बलविषयकः विश्वासः जायते इति सूच्यते। अभिषेकस्य वर्णनम् अत्र आरभ्यते, यत् सप्तदशसु श्लोकेषु विस्तीर्यते।

Thousands of monkeys surrounded their lord and went in with him on every side, a sight that shows a king's power. Then all the people of the realm, seeing the lord of the monkey hosts, bowed their heads to the ground with one mind in full prostration. Mighty Sugrīva spoke with them all and raised them up; the new king does not ignore those who bow to him. Then he entered his brother's pleasant inner apartments. The poet wakes the memory of Vālin: the house that was once his is now Sugrīva's, just as "the city Vālin had ruled" is the same city with a new guardian. As Sugrīva, bull among monkeys, terrible in prowess, came in, his friends consecrated him as the immortals consecrate thousand-eyed Indra; calling him terrible in prowess as he enters suggests the people's new trust in their king's strength. The likeness to Indra returns three times in the sarga, comparing Sugrīva's kingship with the rule of the king of the gods. Here the account of the consecration begins.

Report an error

५अभिषेकसम्भारः, षोडश कन्याः

२४शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे।
तथा रत्नानि सर्वाणि सर्वबीजौषधानि च॥
two white yak-tail fans with golden handles that confer renown, and all manner of jewels and every kind of seed and herb,

२५सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च।
शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्॥
and shoots and blossoms of the milk-yielding trees, white garments and white unguent,

२६सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च।
चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्॥
fragrant garlands of flowers that grow on land and in water, divine sandal pastes and many perfumes of various kinds,

२७अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुं मधुसर्पिषी।
दधि चर्म च वैयाघ्रं परार्घ्यौ चाप्युपानहौ॥
unbroken rice and gold, priyaṅgu, honey and ghee, curds and a tiger's skin, and a pair of costly sandals,

२८समालम्भनमादाय गोरोचनमनःशिलाम्।
आजग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्याश्च षोडश॥
and unguent, gorocana and red arsenic. With these sixteen lovely maidens came there in gladness.

तस्य कृते हेमपरिष्कृतं पाण्डुरं छत्रम् आजह्रुः; हेमदण्डे यशस्करे शुक्ले वालव्यजने च। तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधानि च, क्षीरवतां वृक्षाणां प्ररोहान् कुसुमानि च, शुक्लानि वस्त्राणि श्वेतम् अनुलेपनं च, सुगन्धीनि माल्यानि स्थलजानि अम्बुजानि च, दिव्यानि चन्दनानि विविधान् बहून् गन्धान् च, अक्षतं जातरूपं प्रियङ्गुं मधुसर्पिषी च, दधि वैयाघ्रं चर्म परार्घ्यौ उपानहौ च, समालम्भनं गोरोचनं मनःशिलां च आदाय मुदिताः षोडश वराः कन्याः तत्र आजग्मुः। एषा सम्भारगणना राजसूयवत् विस्तृता; प्रत्येकं द्रव्यं शुक्लं मङ्गलं च, यतः अभिषेके शुक्लद्रव्याणि एव विहितानि। ‘षोडश कन्याः’ इति सङ्ख्या मङ्गलसूचिका; ताः एव सम्भारं वहन्ति इति लौकिकः आचारः। शुक्लच्छत्रं शुक्लव्यजने शुक्लवस्त्राणि श्वेतानुलेपनं च — शुक्लवर्णस्य आधिक्यम् अभिषेकस्य माङ्गल्यं सूचयति। ‘परार्घ्यौ उपानहौ’ इति द्विवचनं पादुकयोः युगलं सूचयति; राजचिह्नेषु उपानहौ अपि गण्येते इति प्राचीनः आचारः। ‘गोरोचनम्’ ‘मनःशिला’ इति च तिलकद्रव्ये।

They brought for him a white parasol worked with gold and two white yak-tail fans with golden handles, emblems of renown. Sixteen lovely maidens came there joyfully bearing every kind of jewel and all seeds and healing herbs, shoots and blossoms of the milky-sapped trees, white garments and white unguent, fragrant garlands of flowers that grow on land and in water, divine sandal pastes and many kinds of perfume, unbroken rice and gold, priyaṅgu, honey and clarified butter, curds, a tiger skin and a pair of costly sandals, and unguent, the yellow pigment gorocana and red arsenic for the forehead mark. The list of requisites is as full as for a royal consecration. Each thing is white and auspicious, for white things are prescribed for a consecration, and the white parasol, fans, garments and unguent together proclaim the good omen of the rite. Sixteen is an auspicious number, and it is the custom for maidens to carry the requisites. The pair of sandals is counted among the emblems of a king by ancient custom.

Report an error

६द्विजपूजनम्, हवनम्, वरासने स्थापनम्

२९ततस्ते वानरश्रेष्ठमभिषेक्तुं यथाविधि।
रत्नैर्वस्त्रैश्च भक्ष्यैश्च तोषयित्वा द्विजर्षभान्॥
Then, to consecrate the best of the monkeys in due form, they gratified the foremost brahmins with jewels, garments and fine food.

३०ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसम्।
मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः॥
Then men learned in the sacred formulas kindled the fire, strewed it about with kuśa grass, and offered oblations hallowed by mantras.

३१ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते।
प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते॥
Then on the palace roof, upon a golden dais covered with fine spreads, in a lovely place adorned with many-coloured garlands,

३२प्राङ्मुखं विधिवन्मन्त्रैः स्थापयित्वा वरासने।
नदीनदेभ्यः संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः॥
they seated him facing east upon a splendid throne with the prescribed formulas. Then, gathering water from the rivers and streams and from all the sacred fords,

ततः ते वानरश्रेष्ठं यथाविधि अभिषेक्तुं रत्नैः वस्त्रैः भक्ष्यैश्च द्विजर्षभान् तोषयित्वा उपक्रान्तवन्तः — ब्राह्मणतर्पणम् एव अभिषेकस्य प्रथमम् अङ्गम्। ततः मन्त्रविदः जनाः कुशपरिस्तीर्णे समिद्धे जातवेदसि मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा वेद्याम् अग्निसंस्कारम् अकुर्वन्। ततः हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते चित्रमाल्योपशोभिते रम्ये प्रासादशिखरे वरासने मन्त्रैः विधिवत् प्राङ्मुखं तं स्थापयित्वा अभिषेकम् आरब्धवन्तः। ‘प्राङ्मुखम्’ इति दिङ्नियमः शास्त्रोक्तः; ‘हेमप्रतिष्ठानम्’ इति सिंहासनस्य सौवर्णत्वं सूचयति। समीक्षितसंस्करणे अत्र पाठः किञ्चित् भिन्नः, मुद्रणे तु ‘विधिवन्मन्त्रैः’ इति पाठः। ‘मन्त्रविदः जनाः’ इति पदेन पुरोहितानां सत्ता सूच्यते, यद्यपि ते वानराः एव। वानरराज्ये अपि वैदिकः विधिः प्रवर्तते इति कवेः कल्पना; एतेन वानराः केवलं मृगाः न, अपि तु सभ्याः प्रजाः इति स्थाप्यते। ‘कुशपरिस्तीर्णम्’, ‘समिद्धम्’, ‘मन्त्रपूतेन हविषा’ इति त्रिभिः पदैः अग्निकर्मणः त्रयः अंशाः — वेदीसंस्कारः, अग्न्याधानम्, आहुतिः — क्रमेण सूचिताः। ततः सिंहासनस्थापनम्, यत् अभिषेकस्य साक्षात् पूर्वाङ्गम्।

Then, to consecrate the best of monkeys in due form, they first pleased the foremost brahmins with jewels, clothes and fine food, which is the first part of a consecration. Men learned in the mantras strewed kuśa grass about the altar, kindled the fire and offered into it oblations hallowed by mantras: the altar prepared, the fire laid and the offering made, in that order. Then on the roof of the palace, on a golden dais covered with fine spreads in a lovely place bright with many-coloured garlands, they seated him on a splendid throne facing east, as the scriptures direct, with the proper mantras, and so the consecration began. The poet imagines the Vedic rite carried out even in the kingdom of the monkeys, and so shows that they are not mere beasts but a civilised people with their own priests.

Report an error

७तीर्थजलैः अभिषेकः, वानराणां जयघोषः

३३आहृत्य च समुद्रेभ्यः सर्वेभ्यो वानरर्षभाः।
अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलं जलम्॥
and bringing it too from all the seas, the bulls among monkeys placed the clear water in golden jars.

३४शुभैर्ऋषभशृङ्गैश्च कलशैश्चैव काञ्चनैः।
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च॥
With auspicious vessels made of bull's horns and with golden pitchers, by the rite laid down in the śāstras and ordained by the great seers,

३५गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमाञ्जाम्बवांस्तथा॥
Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Mainda, Dvivida, Hanūmān and Jāmbavān

३६अभ्यषिञ्चत सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना।
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा॥
consecrated Sugrīva with clear and fragrant water, as the Vasus consecrated thousand-eyed Indra.

३७अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुङ्गवाः।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानो हृष्टाः शतसहस्रशः॥
When Sugrīva had been consecrated, all those great-souled bulls among monkeys shouted for joy in their hundreds of thousands.

वानरर्षभाः नदीनदेभ्यः समन्ततः तीर्थेभ्यः सर्वेभ्यः समुद्रेभ्यश्च जलं संहृत्य आहृत्य कनककुम्भेषु विमलं जलं निधाय, शुभैः ऋषभशृङ्गैः काञ्चनैः कलशैश्च, शास्त्रदृष्टेन महर्षिविहितेन विधिना अभिषेकम् अकुर्वन्। गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः मैन्दः द्विविदः हनूमान् जाम्बवान् च — एते नव वानरप्रवराः प्रसन्नेन सुगन्धिना सलिलेन सुग्रीवम् अभ्यषिञ्चन्, यथा वसवः सहस्राक्षं वासवम्। ‘ऋषभशृङ्गैः’ इति वृषभशृङ्गनिर्मितैः पात्रैः इति अर्थः, यत् प्राचीनस्य अभिषेकविधेः विशेषः। अभिषिक्ते सुग्रीवे सर्वे वानरपुङ्गवाः महात्मानः हृष्टाः शतसहस्रशः प्रचुक्रुशुः — लक्षशः वानराणां जयघोषेण गुहा प्रतिध्वनिता। जलस्य आहरणं चतुर्भ्यः स्थानेभ्यः — नदीभ्यः, नदेभ्यः, तीर्थेभ्यः, समुद्रेभ्यः; एतेन अभिषेकस्य सार्वभौमत्वं सूच्यते। नव अभिषेक्तारः नामशः गणिताः, येषु हनूमान् जाम्बवान् च प्रसिद्धौ; एषा नामावली अग्रिमेषु सर्गेषु सेनानायकानां परिचयाय उपयुज्यते। ‘प्रसन्नेन सुगन्धिना सलिलेन’ इति जलस्य द्वे विशेषणे। ‘शतसहस्रशः’ इति पदेन वानराणां सङ्ख्यायाः आधिक्यम् उक्तम्; तेन गुहायाः विशालता अपि सूच्यते। अभिषेकस्य अनन्तरं जयघोषः इति लोकाचारः। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘हृष्टास्तत्र सहस्रशः’ इति पाठः, वुल्गेटे तु ‘हृष्टाः शतसहस्रशः’ इति।

The bulls among monkeys gathered water from the rivers and streams, from all the sacred fords on every side and from all the seas, and put the clear water into golden jars. Then with auspicious vessels of bull's horn, a feature of the ancient rite, and with golden pitchers, following the rite laid down in the scriptures and ordained by the great seers, nine chief monkeys, Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Mainda, Dvivida, Hanumān and Jāmbavān, consecrated Sugrīva with clear, fragrant water, as the Vasus consecrated thousand-eyed Indra. Water brought from rivers, streams, sacred fords and seas signifies a sovereignty that reaches everywhere. The nine are named one by one, among them the famous Hanumān and Jāmbavān, and this roll will serve to introduce the army's leaders in the sargas ahead. When Sugrīva had been consecrated, all those great-souled monkeys shouted for joy in their hundreds of thousands, so that the cave rang with it; the number shows how many they were and how vast the cave, and a shout of victory after a consecration is the custom.

Report an error

८अङ्गदस्य यौवराज्याभिषेकः, किष्किन्धायाः शोभा, रुमाप्राप्तिः

३८रामस्य तु वचः कुर्वन्सुग्रीवो वानरेश्वरः।
अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्येऽभ्यषेचयत्॥
Carrying out Rāma's word, Sugrīva, lord of the monkeys, embraced Aṅgada and consecrated him as crown prince.

३९अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवंगमाः।
साधु साध्विति सुग्रीवं महात्मानो ह्यपूजयन्॥
When Aṅgada too had been consecrated, the compassionate and great-souled monkeys honoured Sugrīva with cries of “Well done! Well done!”

४०रामं चैव महात्मानं लक्ष्मणं च पुनः पुनः।
प्रीताश्च तुष्टुवुः सर्वे तादृशे तत्र वर्तिनि॥
And in their delight they praised again and again the great-souled Rāma and Lakṣmaṇa, who had brought such things to pass.

४१हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता।
बभूव नगरी रम्या किष्किन्धा गिरिगह्वरे॥
Thronged with joyful and thriving people, bright with flags and banners, the lovely city of Kiṣkindhā stood there in its mountain cavern.

४२निवेद्य रामाय तदा महात्मने महाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः।
रुमां च भार्यामुपलभ्य वीर्यवानवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा॥
Then, having reported the great consecration to the great-souled Rāma, the valiant lord of the monkey host recovered his wife Rumā and obtained his kingdom, like the king of the gods.

रामस्य वचः कुर्वन् वानरेश्वरः सुग्रीवः अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्ये अभ्यषेचयत् — ‘सम्परिष्वज्य’ इति पदेन भ्रातृपुत्रे वात्सल्यं सूच्यते, न केवलं राजनीतिः। अङ्गदे च अभिषिक्ते सानुक्रोशाः महात्मानः प्लवंगमाः ‘साधु साधु’ इति सुग्रीवम् अपूजयन्; दयालुतायाः एव सा प्रशंसा। महात्मानं रामं लक्ष्मणं च ते पुनः पुनः प्रीताः सन्तः तुष्टुवुः, यतः तादृशे कार्ये तौ एव निमित्तम्। ततः हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता गिरिगह्वरे स्थिता किष्किन्धा नगरी रम्या बभूव। अन्ते महात्मने रामाय महाभिषेकं निवेद्य वीर्यवान् कपिवाहिनीपतिः रुमां भार्याम् उपलभ्य त्रिदशाधिपः इव राज्यम् अवाप। एषः अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः; तेन सर्गः गाम्भीर्येण समाप्यते, सुग्रीवस्य च द्वे अपि प्रतिज्ञे — राज्यं भार्या च — सिद्धे इति सूच्येते। अत्र त्रयः अपि सन्तुष्टाः — वानराः जयघोषेण, सुग्रीवः राज्येन रुमया च, रामः प्रतिज्ञापालनेन। तथापि कविः अग्रिमस्य सर्गस्य कृते विषादस्य बीजं न त्यजति — रामः पुरीं न प्रविशति, पर्वते एव तिष्ठति। ‘गिरिगह्वरे’ इति पदेन किष्किन्धायाः स्थितिः पुनः स्मारिता — सा पर्वतस्य गुहायाम् एव स्थिता नगरी। ‘महाभिषेकम्’ इति पदेन अभिषेकस्य महत्त्वं सूचितम्; तस्य निवेदनं रामाय क्रियते, येन सुग्रीवस्य कृतज्ञता प्रकाश्यते।

Carrying out Rāma's word, Sugrīva, lord of monkeys, embraced Aṅgada and consecrated him as crown prince; the embrace shows real affection for his brother's son, not statecraft alone. When Aṅgada too had been consecrated, the great-souled monkeys, moved with compassion, honoured Sugrīva with cries of "Well done! Well done!", praising his kindness. In their delight they praised again and again the great-souled Rāma and Lakṣmaṇa, for it was they who had brought all this about. Thronged with joyful, thriving people and bright with flags and banners, the lovely city of Kiṣkindhā stood in its mountain cavern; the poet reminds us that the city lies within a mountain cave. Then, having reported the great consecration to the great-souled Rāma, a sign of his gratitude, the valiant lord of the monkey host won back his wife Rumā and took possession of his kingdom, like Indra, king of the gods. The last verse is in a grander metre, closing the sarga with dignity and showing that both of Sugrīva's wishes, his kingdom and his wife, have been fulfilled. All are content, the monkeys with their shouts of victory, Sugrīva with his kingdom and Rumā, Rāma with his promise kept. Yet the poet leaves a seed of sorrow for what follows: Rāma does not enter the city but stays on the mountain.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

४१ पदानि
क्लिन्नवासस् २६.१ आर्द्रवस्त्रम्, जलाञ्जलेः अनन्तरं भिन्नवस्त्रम्
सन्धिः
क्लिन्न + वासस् → क्लिन्नवासस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्लिन्नं वासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘क्लिन्नवाससम्’)
शाखामृगमहामात्र २६.१ वानराणां प्रधानाः, मुख्याः सचिवाः
सन्धिः
महा + अमात्र → महामात्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
शाखामृगाणां महामात्राः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘शाखामृग’ इति वानरस्य पर्यायः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
उपतस्थिरे २६.१ उपस्थिताः अभवन्, समीपे स्थिताः
सन्धिः
उप + तस्थिरे → उपतस्थिरे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
अक्लिष्टकारिणम् २६.२ अनायासेन महत्कार्यं साधयन्
सन्धिः
अ + क्लिष्ट → अक्लिष्ट — नञ्समासे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अक्लिष्टं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘अक्लिष्टकारिन्’
पितामह २६.२ ब्रह्मा
सन्धिः
पिता + अमह → पितामह — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — रूढम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पितामहम्’)
काञ्चनशैलाभ २६.३ सुवर्णपर्वतसदृशकान्तिः
सन्धिः
शैल + आभ → शैलाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
काञ्चनशैलस्य आभा इव आभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुदंष्ट्र २६.४ सुन्दरदंष्ट्रायुक्तानाम्, तीक्ष्णदन्तानाम्
सन्धिः
सु + दंष्ट्र → सुदंष्ट्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोभना दंष्ट्रा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘सुदंष्ट्राणाम्’)
पितृपैतामह २६.४ पितुः पितामहस्य च क्रमागतम्
सन्धिः
पितृ + पैतामह → पितृपैतामह — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पितुः पितामहस्य च सम्बन्धि — द्वन्द्वगर्भं तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुदुष्प्राप २६.५ अतिशयेन दुर्लभम्
सन्धिः
सु + दुस् + प्राप → सुदुष्प्राप — विसर्गस्य षत्वम् (‘दुस्’ + ‘प्र’)
समासः
सुष्ठु दुःखेन प्राप्यते इति — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
ससुहृद्गण २६.६ मित्रसमूहेन सहितः
सन्धिः
सु + हृद् → सुहृद् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सुहृद् + गण’ इत्यत्र दकारस्य जश्त्वम् अबाधितम्
समासः
सुहृदां गणेन सह वर्तते इति — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
यथाविधि २६.६ शास्त्रविधिम् अनुसृत्य
सन्धिः
यथा + विधि → यथाविधि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विधिम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम्
वाक्यकोविद २६.९ वचनकौशले निपुणः
सन्धिः
वाक्य + कोविद → वाक्यकोविद — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वाक्ये कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निर्देशपालक २६.१० आज्ञापालकः
सन्धिः
निः + देश → निर्देश — विसर्गस्य रेफः (दकारः घोषवान्)
समासः
निर्देशं पालयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वृत्तज्ञ २६.१२ सदाचारं लौकिकव्यवहारं च जानन्
सन्धिः
वृत्त + ज्ञ → वृत्तज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वृत्तं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उदारबलविक्रम २६.१२ महति बले पराक्रमे च युक्तम्
सन्धिः
उदार + बल → उदारबल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उदारौ बलविक्रमौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अदीनात्मा २६.१३ अकातरचित्तः, उदारमनाः
सन्धिः
अदीन + आत्मन् → अदीनात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
अदीनः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘अदीनात्मन्’
सलिलागम २६.१४ जलागमनकारी, वृष्टिप्रवर्तकः
सन्धिः
सलिल + आगम → सलिलागम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सलिलस्य आगमः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मासः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वार्षिकसंज्ञित २६.१४ वर्षाकालसंज्ञकाः
सन्धिः
संज्ञा + इत → संज्ञित — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
वार्षिकाः इति संज्ञिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘मासाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
युक्तमारुत २६.१६ यत्र समुचितः वायुसञ्चारः
सन्धिः
युक्त + मारुत → युक्तमारुत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
युक्तः मारुतः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गिरिगुहा’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वमालय २६.१७ स्वगृहम्, स्वकीयं निवासस्थानम्
सन्धिः
स्वम् + आलयम् → स्वमालयम् — मकारस्य अनुस्वारानन्तरं स्वरे पुनः मकारः
समासः
स्वः आलयः — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अभ्यनुज्ञात २६.१८ अनुमतिं प्राप्तः
सन्धिः
अभि + अनुज्ञात → अभ्यनुज्ञात — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः क्तप्रत्ययः, ‘अभि’ ‘अनु’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अभिवार्य २६.२० सर्वतः परिवेष्ट्य, वेष्टयित्वा
सन्धिः
अभि + वार्य → अभिवार्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वृ’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रिया
प्रकृतयः २६.२० राज्यस्य अङ्गानि — अमात्याः, पौराः, जनपदाः च
सन्धिः
प्र + कृति → प्रकृति — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘प्रकृति’
सम्भाष्य २६.२१ सम्यक् सम्भाष्य, आश्वास्य
सन्धिः
सम् + भाष्य → सम्भाष्य — मकारस्य परसवर्णः
समासः
समासः नास्ति — ‘भाष्’ धातोः ल्यप्
विभक्तिः
अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रिया
भीमविक्रान्त २६.२२ भयंकरपराक्रमम्
सन्धिः
भीम + विक्रान्त → भीमविक्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भीमं विक्रान्तं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वालव्यजन २६.२४ चामरम्, वालनिर्मितं व्यजनयुगलम्
सन्धिः
वाल + व्यजन → वालव्यजन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वालैः निर्मितं व्यजनम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘वालव्यजने’)
सक्षीर २६.२५ क्षीरयुक्तानाम्, दुग्धवतां वृक्षाणाम्
सन्धिः
स + क्षीर → सक्षीर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षीरेण सह वर्तन्ते इति — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘सक्षीराणाम्’)
स्थलज २६.२६ स्थले जातानि, भूमिजानि पुष्पाणि
सन्धिः
स्थल + ज → स्थलज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्थले जायते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘स्थलजानि’)
मधुसर्पिषी २६.२७ मधु घृतं च
सन्धिः
मधु + सर्पिस् → मधुसर्पिस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मधु च सर्पिश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्; प्रातिपदिकं ‘मधुसर्पिस्’
परार्घ्य २६.२७ अत्यन्तं बहुमूल्यम्; हिन्दीभाष्ये ‘बहुमूल्य’ इति
सन्धिः
पर + अर्घ्य → परार्घ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परः अर्घः यस्य तत् — बहुव्रीहिः, ततः यत्प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘परार्घ्यौ’; ‘उपानहौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
समालम्भन २६.२८ अङ्गरागः, विलेपनद्रव्यम्
सन्धिः
सम् + आलम्भन → समालम्भन — मकारस्य अनुस्वारः, स्वरे पुनः मकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘लभ्’ धातोः ल्युट्, ‘सम्’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
द्विजर्षभ २६.२९ ब्राह्मणश्रेष्ठान्
सन्धिः
द्विज + ऋषभ → द्विजर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
द्विजेषु ऋषभाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘द्विजर्षभान्’)
जातवेदस् २६.३० अग्निः
सन्धिः
जात + वेदस् → जातवेदस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जातं वेद इति — उपपदतत्पुरुषः (निरुक्तम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘जातवेदसम्’)
वरास्तरणसंवृत २६.३१ उत्तमैः आस्तरणैः आच्छादिते
सन्धिः
वर + आस्तरण → वरास्तरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वरैः आस्तरणैः संवृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘संवृते’)
प्राङ्मुख २६.३२ पूर्वाभिमुखम्
सन्धिः
प्राच् + मुख → प्राङ्मुख — चकारस्य ककारः, ततः ङकारः (परसवर्णः)
समासः
प्राचि मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
ऋषभशृङ्ग २६.३४ वृषभस्य शृङ्गैः निर्मितैः पात्रैः
सन्धिः
ऋषभ + शृङ्ग → ऋषभशृङ्ग — सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वपदेन ‘शुभैर् + ऋषभ’ इत्यत्र रेफानन्तरम् ऋकारः यथामुद्रम्
समासः
ऋषभस्य शृङ्गम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘ऋषभशृङ्गैः’)
शास्त्रदृष्ट २६.३४ शास्त्रे विहितेन
सन्धिः
शास्त्र + दृष्ट → शास्त्रदृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शास्त्रे दृष्टः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘शास्त्रदृष्टेन’)
प्रचुक्रुशुः २६.३७ उच्चैः शब्दम् अकुर्वन्, जयघोषम् अकुर्वन्
सन्धिः
प्र + चुक्रुशुः → प्रचुक्रुशुः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
सानुक्रोश २६.३९ दयायुक्ताः, करुणावन्तः
सन्धिः
स + अनुक्रोश → सानुक्रोश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अनुक्रोशेन सहिताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
हृष्टपुष्टजनाकीर्ण २६.४१ प्रसन्नैः सम्पन्नैः च नागरिकैः व्याप्ता
सन्धिः
जन + आकीर्ण → जनाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हृष्टैः पुष्टैः जनैः आकीर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कपिवाहिनीपति २६.४२ वानरसेनायाः अधिपतिः
सन्धिः
कपि + वाहिनी → कपिवाहिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कपीनां वाहिन्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्