॥वाल्मीकिरामायणम् Kiṣkindhā Kāṇḍa · Sarga 19

Kiṣkindhā Kāṇḍa — Sarga 19

Tārā goes to the battlefield

वालिनः मूर्च्छा, वानराणां पलायनम्, तारायाः प्रश्नः, वानराणां प्रत्युत्तरम्, तारायाः निश्चयः, वालिदर्शनम्, सुग्रीवस्य विषादः

शरपीडितः वाली रामस्य हेतुमद्वाक्यैः प्रत्युक्तः सन् उत्तरं न प्रत्यपद्यत; अश्मभिः पादपैः रामबाणेन च आहतः सः जीवितान्ते मुमोह। भर्तुः वधं श्रुत्वा तारा सपुत्रा गिरिकन्दरात् निष्पपात। अङ्गदपरीवाराः वानराः सकार्मुकं रामम् आलोक्य त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः; तान् निहतयूथपान् मृगान् इव आपततः दृष्ट्वा सा पृच्छति — ‘यस्य यूयं पुरःसराः, तं विहाय कस्मात् द्रवत?’ इति। वानराः वदन्ति — ‘रामरूपेण अन्तकः वालिनं नयति; नगरी रक्ष्यताम्, अङ्गदः अभिषिच्यताम्; लुब्धेभ्यः वानरेभ्यः महत् भयम्’ इति। तारा तु प्रत्युवाच — ‘भर्तरि नश्यति पुत्रेण राज्येन आत्मना वा किं कार्यम्? तस्य एव पादमूलं गमिष्यामि’ इति। एवम् उक्त्वा शोकमूर्च्छिता सा उरः शिरः च ताडयन्ती प्रदुद्राव, भुवि निपतितं पतिं च ददर्श — वज्राणां क्षेप्तारं वासवम् इव, वृष्ट्वा उपरतं घनम् इव, नागहेतोः सुपर्णेन उन्मथितं चैत्यम् इव। ततः धनुः अवष्टभ्य स्थितं रामं लक्ष्मणं सुग्रीवं च अतीत्य सा पतिं समासाद्य भूमौ निपपात, पुनः उत्थाय च ‘आर्यपुत्र’ इति रुरोद। कुररीम् इव क्रोशन्तीं ताम् अङ्गदं च दृष्ट्वा सुग्रीवः विषादम् अगमत्।

Read as a book

१वालिनः मौनं मूर्च्छा च

१स वानरमहाराजः शयानः शरपीडितः।
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत॥
That great king of the monkeys, lying wounded by the arrow, answered with reasoned words, made no reply.

२अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम्।
रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः॥
His limbs broken by rocks, sorely struck by trees, and overwhelmed by Rāma's arrow, he swooned away at the end of his life.

३तं भार्या बाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे।
हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम्॥
That Tārā heard: that her husband, that tiger among monkeys, Vālī, had been killed in the fight by the loosing of an arrow that Rāma had sped.

४सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम्।
निष्पपात भृशं तस्मादुद्विग्ना गिरिकन्दरात्॥
Hearing the unwelcome and most terrible news of her husband's death, she rushed out with her son from the mountain cave, deeply alarmed.

शरपीडितः शयानः सः वानरमहाराजः हेतुमद्वाक्यैः प्रत्युक्तः सन् उत्तरं न प्रत्यपद्यत। अष्टादशे सर्गे रामस्य युक्तियुक्तं वचनं श्रुत्वा तस्य प्रत्युत्तरं न आसीत् एव; अधुना तु वचनसामर्थ्यम् अपि क्षीणम्। अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैः च भृशम् आहतः, रामबाणेन च आक्रान्तः सः जीवितान्ते मुमोह — युद्धे यानि शिलावृक्षप्रहाराणि लब्धानि, तानि अपि अत्र स्मार्यन्ते, येन तस्य क्षतबाहुल्यं सूच्यते। संयुगे रामदत्तेन बाणमोक्षेण हतं तं प्लवगशार्दूलं वालिनं तस्य भार्या तारा शुश्राव। ‘शुश्राव’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सा स्वयं न दृष्टवती, अपितु अन्येभ्यः श्रुतवती; अतः तस्याः प्रथमा प्रतिक्रिया आशङ्कामिश्रिता। सा सपुत्रा भर्तुः सुदारुणम् अप्रियं वधं श्रुत्वा भृशम् उद्विग्ना सती गिरिकन्दरात् निष्पपात। ‘सपुत्रा’ इति पदेन अङ्गदः अपि तया सह निर्गतः इति ज्ञायते; एषा एव व्यवस्था अग्रे विंशे सर्गे अपि अनुवर्तते। चतुर्षु एतेषु श्लोकेषु सर्गस्य पार्श्वभूमिः स्थाप्यते — वालिनः निःशब्दता, मूर्च्छा, वार्तायाः प्रसारः, तारायाः निर्गमनं च। ‘मुमोह’ इति पदेन मरणं न, अपितु संज्ञालोपः एव उच्यते; वाली अग्रे विंशे सर्गे अपि जीवति एव। ‘सुदारुणम् अप्रियम्’ इति द्वे विशेषणे वार्तायाः — एकं वस्तुस्वरूपं, अन्यत् श्रोत्र्याः अनुभवं दर्शयति।

Answered with such reasoned words, the great monkey king, lying wounded by the arrow, made no reply. In the eighteenth sarga he had no answer to Rāma's reasoning; now even the strength to speak was failing. His limbs broken by rocks, badly battered by trees and overwhelmed by Rāma's arrow, he fainted as his life drew to its end — the blows of rocks and trees taken in the fight are recalled to show how many his wounds were. He swooned but was not yet dead, for he still lives in the twentieth sarga. Tārā heard that her husband Vālī, that tiger among monkeys, had been killed in battle by an arrow Rāma had loosed. She heard it from others rather than seeing it herself, so her first response was mixed with dread. Hearing the terrible, unwelcome news of her husband's death, she rushed out of the mountain cave with her son, in great alarm — Aṅgada went with her, as he will in the next sarga too. "Terrible" and "unwelcome" describe the news, one as it was in itself, the other as it struck her who heard it. These four verses set the scene of the sarga: Vālī's silence, his swoon, the spreading of the news, and Tārā's coming out.

Report an error

२वानराणां पलायनं तारायाः प्रश्नः

५ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः।
ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः॥
Those mighty monkeys who stood about Aṅgada saw Rāma with his bow and fled in terror.

६सा ददर्श ततस्त्रस्तान्हरीनापततो द्रुतम्।
यूथादेव परिभ्रष्टान्मृगान्निहतयूथपान्॥
Then she saw the frightened monkeys coming swiftly towards her, like deer whose leader has been killed and who have strayed from the herd.

७तानुवाच समासाद्य दुःखितान्दुःखिता सती।
रामवित्रासितान्सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः॥
Grieving herself, she came up to those grieving monkeys, all of them driven in terror by Rāma as though pursued by his arrows, and said to them:

८वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः।
तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद्द्रवत दुर्गताः॥
“Monkeys, you who used to walk in front of that lion of kings — why do you leave him and run, so badly frightened, so reduced?

९राज्यहेतोः स चेद्भ्राता भ्रात्रा क्रूरेण पातितः।
रामेण प्रहितैर्दूरान्मार्गणैर्दूरपातिभिः॥
“If for the sake of the kingdom that brother has been struck down by his cruel brother, through far-flying shafts sped from afar by Rāma — what then?”

१०कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः।
प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम्॥
Hearing the words of the monkey's wife, the monkeys, who could take what form they wished, spoke to the lady a speech that was timely and with one voice:

ये अङ्गदपरीवाराः महाबलाः वानराः आसन्, ते सकार्मुकं रामम् आलोक्य त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः। धनुर्धरं रामं दृष्ट्वा एव तेषां धैर्यं गतम्; वालिनः बलेन ये निर्भयाः आसन्, ते तस्य अभावे भीताः जाताः। सा तारा ततः त्रस्तान् द्रुतम् आपततः हरीन् ददर्श — निहतयूथपान् यूथात् परिभ्रष्टान् मृगान् इव। उपमा अतीव सार्थिका — यूथपतौ हते यूथं विशीर्यते; एवम् एव वानरसैन्यम् अपि। दुःखिता सती सा तान् दुःखितान् समासाद्य उवाच, ये रामेण वित्रासिताः इषुभिः अनुबद्धाः इव आसन्। ‘वानराः, यस्य राजसिंहस्य यूयं पुरःसराः आस्त, तं विहाय सुवित्रस्ताः दुर्गताः सन्तः कस्मात् द्रवत? यदि राज्यहेतोः सः भ्राता क्रूरेण भ्रात्रा रामेण दूरात् प्रहितैः दूरपातिभिः मार्गणैः पातितः, तर्हि किम्?’ इति। तस्याः प्रश्नः तीक्ष्णः — यूथपतेः अनुचराः तं त्यक्त्वा पलायन्ते इति न युक्तम् इति भावः। कामरूपिणः कपयः कपिपत्न्याः वचः श्रुत्वा प्राप्तकालम् अविश्लिष्टं वचनम् अङ्गनाम् ऊचुः — ‘अविश्लिष्टम्’ इति पदेन सर्वेषां सम्मतिः सूच्यते। ‘सकार्मुकम्’ इति एकम् एव विशेषणं वानराणां भयस्य कारणम् — रामस्य हस्ते धनुः दृष्टम् एव पर्याप्तम्। तारायाः प्रश्ने द्वौ अंशौ — किमर्थं पलायध्वे, किं च तत्र वस्तुतः जातम् इति; नवमे श्लोके सा स्वयम् एव सम्भाव्यम् उत्तरं सूचयति।

The mighty monkeys who attended Aṅgada, seeing Rāma with his bow, fled in terror; the mere sight of the bow in his hand was enough, and those who had been fearless under Vālī's strength grew afraid without him. Then Tārā saw the frightened monkeys racing towards her, like deer that have strayed from the herd when its leader has been killed — an apt image, for when the leader falls the herd scatters, and so did the monkey host. Grieving herself, she went up to those grieving monkeys, driven in terror by Rāma as if his arrows were at their heels, and said: "Monkeys, you who used to go before that lion among kings, why do you abandon him and run away so frightened and so wretched? If that brother was struck down by his cruel brother for the sake of the kingdom, with far-flying arrows sent from afar by Rāma, what of it?" Her question is sharp: it is not right that a leader's followers should desert him and run; and she herself hints at what must have happened. Hearing the monkey queen, the monkeys, who could take what shape they wished, gave the lady a timely answer with one voice.

Report an error

३वानराणां प्रत्युत्तरं निर्गमनोपदेशः च

११जीवपुत्रे निवर्तस्व पुत्रं रक्षस्व चाङ्गदम्।
अन्तको रामरूपेण हत्वा नयति वालिनम्॥
“Lady whose son yet lives, turn back and protect your son Aṅgada. It is Death in Rāma's form who has killed Vālī and is taking him away.

१२क्षिप्तान्वृक्षान्समाविध्य विपुलाश्च तथा शिलाः।
वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः॥
“Vālī, who had hurled down trees and great boulders, has been laid low by arrows like thunderbolts, as though by the thunderbolt itself.

१३अभिभूतमिदं सर्वं विद्रुतं वानरं बलम्।
अस्मिन्प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे॥
“Now that this tiger among monkeys, bright as Indra, has been killed, this whole monkey host is overcome and scattered.

१४रक्ष्यतां नगरी शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम्।
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः॥
“Let the city be guarded by warriors and let Aṅgada be consecrated; once Vālī's son is in place, the monkeys will follow him.

१५अथवारुचितं स्थानमिह ते रुचिरानने।
आविशन्ति च दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः॥
“Or else this place is no longer to your liking, lady of lovely face; for the monkeys will enter the strongholds this very day, and quickly.

१६अभार्याः सहभार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः।
लुब्धेभ्यो विप्रलब्धेभ्यस्तेभ्यो नः सुमहद्भयम्॥
“Here among the forest-dwellers some are without wives and some have wives with them; from them, greedy and disappointed as they are, comes great danger to us.”

‘हे जीवपुत्रे, निवर्तस्व, पुत्रम् अङ्गदं रक्ष; रामरूपेण अन्तकः एव वालिनं हत्वा नयति। क्षिप्तान् वृक्षान् विपुलाः शिलाः च समाविध्य वाली वज्रसमैः बाणैः वज्रेण इव निपातितः। अस्मिन् शक्रसमप्रभे प्लवगशार्दूले हते सति इदं सर्वं वानरं बलम् अभिभूतं विद्रुतं च। शूरैः नगरी रक्ष्यताम्, अङ्गदः च अभिषिच्यताम्; पदस्थं वालिनः पुत्रं प्लवंगमाः भजिष्यन्ति। अथवा, हे रुचिरानने, इह ते स्थानं न रुचितम्; वानराः क्षिप्रम् अद्य एव दुर्गाणि आविशन्ति। अत्र वनचारिणः केचित् अभार्याः, केचित् सभार्याः सन्ति; लुब्धेभ्यः विप्रलब्धेभ्यः तेभ्यः अस्माकं सुमहत् भयम्।’ वानराणां वचने द्वे एव चिन्ते — राज्यस्य रक्षणम् अङ्गदस्य च अभिषेकः। ‘अन्तको रामरूपेण’ इति वचनेन ते रामं मृत्युरूपम् एव मन्यन्ते; तेषां दृष्टौ धर्मविचारः नास्ति, भयम् एव प्रधानम्। ‘लुब्धेभ्यः विप्रलब्धेभ्यः’ इति पदाभ्यां राज्यलोभिनः वञ्चिताः च वानराः सूच्यन्ते, येषां कलहः शङ्क्यते। ‘नगरी रक्ष्यताम्’ इति उपदेशेन वानराः राजनीतिम् एव प्रधानीकुर्वन्ति, न तु शोकम्; तारायाः तु विपरीतम् उत्तरम् आगामि। दुर्गप्रवेशस्य आशङ्का सूचयति यत् किष्किन्धायां सुग्रीवपक्षीयाः वानराः शीघ्रम् एव प्रविशन्ति इति। षोडशे श्लोके ‘स्वेभ्यः’ इति समीक्षितपाठः, वुल्गेटे तु ‘तेभ्यः’ — भयं स्वकीयेभ्यः एव इति समीक्षितस्य आशयः तीव्रतरः।

"Lady whose son still lives, turn back and protect your son Aṅgada. It is Death himself in the form of Rāma who has killed Vālī and is carrying him off. Vālī, who hurled trees and great boulders, has been felled by arrows like thunderbolts, as if by the thunderbolt itself. Now that this tiger among monkeys, bright as Indra, is dead, the whole monkey army is overwhelmed and scattered. Let the city be guarded by brave warriors and let Aṅgada be consecrated; once Vālī's son is on the throne the monkeys will follow him. Or, if staying here no longer pleases you, lovely lady — for the monkeys will quickly occupy the strongholds this very day — there is great danger for us from the forest-dwellers here, some without wives and some with them, men greedy and disappointed." The monkeys have only two concerns, guarding the kingdom and consecrating Aṅgada. To them Rāma is Death himself; they have no thought of dharma, only fear. "Greedy and disappointed" points to monkeys hungry for power or cheated of it, whose strife is feared, and the fear of the strongholds being seized suggests that Sugrīva's supporters will soon be entering Kiṣkindhā. Their counsel puts statecraft first, not grief; Tārā's reply will be the very opposite.

Report an error

४तारायाः निश्चयः पतिपादमूलगमनं च

१७अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना।
आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी॥
Hearing the words of those who had gone only a little way off, the lady of the lovely smile answered in a manner worthy of herself:

१८पुत्रेण मम किं कार्यं राज्येनापि किमात्मना।
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन्भर्तरि नश्यति॥
“What use to me is a son, what use a kingdom, what use even my own life, now that my husband, that noble lion of monkeys, is perishing?

१९पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः।
योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः॥
“I shall go to the very feet of that great one, who has been struck down by the arrow that Rāma sped.”

२०एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोकमूर्च्छिता।
शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती॥
So saying she ran forward weeping, fainting with grief, striking her head and her breast with both hands in her pain.

२१सा व्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि।
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम्॥
As she came she saw her husband fallen upon the ground — the slayer of lords of the dānavas who never turn back in battle,

अल्पान्तरगतानां तेषां वचनं श्रुत्वा चारुहासिनी अङ्गना आत्मनः प्रतिरूपम् उत्तरं बभाषे — ‘अल्पान्तरगतानाम्’ इति पदेन ते बहु दूरं न गताः इति सूच्यते, तेषां भयस्य शीघ्रता च। ‘तस्मिन् महाभागे कपिसिंहे भर्तरि नश्यति सति मम पुत्रेण किं कार्यम्, राज्येन किम्, आत्मना अपि किम्? यः असौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः, तस्य एव महात्मनः पादमूलम् अहं गमिष्यामि।’ इति। एतत् वचनं तस्याः पातिव्रत्यं दर्शयति — राज्यं पुत्रः आत्मा च, त्रीणि अपि तया तुच्छीकृतानि। एवम् उक्त्वा शोकमूर्च्छिता रुदती सा प्रदुद्राव, दुःखेन च बाहुभ्यां शिरः उरः च समभिघ्नती। ‘प्रदुद्राव’ इति क्रियापदं पूर्वं वानरेषु प्रयुक्तम् आसीत्, अधुना तारायाम् — किन्तु ते भयेन अधावन्, इयं तु प्रेम्णा। व्रजन्ती सा भुवि निपतितं पतिं ददर्श — यः समरेषु अनिवर्तिनां दानवेन्द्राणां हन्ता आसीत्। ‘आत्मनः प्रतिरूपम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् उत्तरं तस्याः स्वभावानुरूपम् एव — पत्नीत्वस्य गौरवानुरूपम्। सप्तदशे ‘चारुहासिनी’ इति विशेषणं शोकप्रसङ्गे विरोधाभासम् इव भाति, किन्तु तत् तस्याः नित्यं सौन्दर्यं स्मारयति। एकोनविंशे ‘पादमूलं गमिष्यामि’ इति वचनेन सा सहगमनस्य एव सङ्कल्पं सूचयति, यः विंशे सर्गे ‘प्रायम्’ इति रूपेण स्पष्टीभविष्यति।

Hearing the words of the monkeys, who had gone only a little way, the lady of the lovely smile answered in a manner worthy of herself — true to her own nature and to the dignity of a wife; and "lovely smile", in the midst of grief, recalls her abiding beauty. "What is a son to me, or a kingdom, or even my own life, now that my husband, that noble lion among monkeys, is dying? I will go to the feet of that great soul who has been struck down by the arrow Rāma loosed." These words show her devotion as a wife: son, kingdom and life itself she counts as nothing, and going to his feet already hints at her resolve to follow him in death, which will become plain in the next sarga. So saying, she ran forward weeping, faint with grief, beating her head and breast with both hands in her anguish. The monkeys had run in fear; she ran for love. As she went she saw her husband lying on the ground, the slayer of dānava lords who never turned back in battle.

Report an error

५वालिनः दुर्दशादर्शनं तारायाः पतनं च

२२क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम्।
महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम्॥
the hurler of great mountains as Vāsava hurls his thunderbolts, filled with the force of a great gale, roaring like a mass of great clouds,

२३शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम्।
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम्।
शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजमिवाहतम्॥
of valour equal to Indra's, like a cloud grown still after its rain; a roarer terrible to those who roar, a hero brought down by a hero, struck down as a lion is struck by a tiger for the sake of flesh;

२४अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम्।
नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा॥
honoured by all the world, with its banner and its altar, like a sacred tree uprooted by Suparṇa for the sake of a serpent —

२५अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम्।
रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैव तथानुजम्॥
she saw him, and saw Rāma standing propped upon his powerful bow, and Rāma's younger brother, and her husband's younger brother too.

२६तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे।
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ सम्भ्रान्ता निपपात ह॥
Passing them by and coming up to her husband slain in the fight, she looked at him and, stricken and bewildered, fell to the ground.

२७सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति वादिनी।
रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संवीतं मृत्युदामभिः॥
Rising again as though from sleep, crying “My noble lord!”, she wept at the sight of her husband wound about with the cords of death.

२८तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव।
विषादमगमत्कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम्॥
Seeing her crying out like an osprey, and seeing Aṅgada come, Sugrīva fell into bitter dejection.

‘वज्राणां क्षेप्तारं वासवम् इव पर्वतेन्द्राणां क्षेप्तारम्, महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम्, शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वा उपरतं घनम् इव, नर्दतां भीमं नर्दन्तं शूरं शूरेण पातितम्, आमिषस्य अर्थे शार्दूलेन मृगराजम् इव आहतम्, सर्वलोकस्य अर्चितं सपताकं सवेदिकं नागहेतोः सुपर्णेन उन्मथितं चैत्यम् इव’ — एताभिः उपमाभिः वालिनः दुर्दशा वर्णिता। चैत्योपमा विशेषतः मार्मिकी — यः सर्वैः पूज्यः आसीत्, सः अधुना भग्नः; गरुडः च नागार्थम् एव तं मथितवान्, न चैत्यद्वेषात् — एवं रामः अपि सुग्रीवार्थम् एव वालिनं हतवान्। ततः सा ऊर्जितं धनुः अवष्टभ्य अवतिष्ठन्तं रामं, रामानुजं लक्ष्मणं, भर्तुः अनुजं सुग्रीवं च ददर्श। तान् अतीत्य रणे निहतं भर्तारं समासाद्य समीक्ष्य च व्यथिता सम्भ्रान्ता सा भूमौ निपपात। सुप्ता इव पुनः उत्थाय ‘आर्यपुत्र’ इति वादिनी सा मृत्युदामभिः संवीतं पतिं दृष्ट्वा रुरोद। कुररीम् इव क्रोशन्तीं ताम् अवेक्ष्य, आगतम् अङ्गदं च दृष्ट्वा, सुग्रीवः कष्टं विषादम् अगमत्। सर्गः सुग्रीवस्य विषादेन समाप्यते, तेन च विजयस्य आनन्दः शोकेन आच्छादितः इति सूचितम्। द्वाविंशात् चतुर्विंशपर्यन्तं षट् उपमाः एकस्मिन् एव वाक्ये ग्रथिताः; एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा शैली, यया एकस्य पुरुषस्य माहात्म्यं बहुभिः प्रतिबिम्बैः दर्श्यते। ‘शूरं शूरेण पातितम्’ इति अर्धं तारायाः दृष्टौ रामस्य शौर्यम् अपि स्वीकरोति — निन्दायाः मध्ये अपि सत्यं न त्यजति। पञ्चविंशे त्रयः पुरुषाः एकत्र दृष्टाः — रामः, लक्ष्मणः, सुग्रीवः; तान् ‘अतीत्य’ सा भर्तारं गच्छति, तेन च तस्याः उपेक्षा सूचिता।

She saw him who had hurled great mountains as Indra hurls his thunderbolts, full of the force of a great gale and roaring like a mass of great clouds; equal to Indra in valour, now still like a cloud that has spent its rain; a roarer terrible to those who roar, a hero brought down by a hero, struck down as a lion is struck by a tiger for the sake of its prey; honoured by all the world, like a sacred shrine-tree with its banner and altar uprooted by Garuḍa for the sake of a serpent. With these images the poet paints Vālī's ruin, weaving many comparisons into one sentence to show one man's greatness through many reflections. The last is especially moving: he whom all honoured now lies broken, and Garuḍa uprooted the tree not out of hatred for it but to get at the serpent, just as Rāma killed Vālī for Sugrīva's sake. "A hero brought down by a hero" admits, even in Tārā's eyes, Rāma's own heroism: even in reproach she does not deny the truth. Then she saw Rāma standing propped on his mighty bow, Rāma's younger brother Lakṣmaṇa, and her husband's younger brother Sugrīva. Passing them by — ignoring all three — she came to her husband lying dead in battle, looked at him and, stricken and bewildered, fell to the ground. Rising again as if from sleep and crying "My noble lord!", she wept to see her husband bound with the cords of death. Seeing her wailing like an osprey, and seeing Aṅgada arrive, Sugrīva sank into bitter dejection. So the sarga ends in Sugrīva's grief, and the joy of victory is veiled by sorrow.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

३९ पदानि
शरपीडित १९.१ बाणेन व्यथितः
सन्धिः
शर + पीडित → शरपीडित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शरेण पीडितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
हेतुमद्वाक्य १९.१ युक्तियुक्तैः वचनैः
सन्धिः
हेतुमत् + वाक्य → हेतुमद्वाक्य — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
हेतुमन्ति वाक्यानि — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘हेतुमद्वाक्यैः’ इति रूपेण)
परिभिन्नाङ्ग १९.२ विदीर्णावयवः
सन्धिः
परिभिन्न + अङ्ग → परिभिन्नाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परिभिन्नानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
जीवितान्त १९.२ मरणकाले
सन्धिः
जीवित + अन्त → जीवितान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
जीवितस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
बाणमोक्ष १९.३ शरस्य विसर्जनम्
सन्धिः
बाण + मोक्ष → बाणमोक्ष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाणस्य मोक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
प्लवगशार्दूल १९.३ वानरश्रेष्ठः
सन्धिः
प्लवग + शार्दूल → प्लवगशार्दूल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्लवगेषु शार्दूलः इव — उपमितसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
गिरिकन्दर १९.४ पर्वतगुहा
सन्धिः
गिरि + कन्दर → गिरिकन्दर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गिरेः कन्दरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्
अङ्गदपरीवार १९.५ अङ्गदं परितः स्थिताः
सन्धिः
अङ्गद + परीवार → अङ्गदपरीवार — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘ये तु + अङ्गद’ इति यण्सन्धिना ‘त्वङ्गद’
समासः
अङ्गदः परीवारः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सकार्मुक १९.५ धनुर्धरः
सन्धिः
स + कार्मुक → सकार्मुक — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कार्मुकेण सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
यूथप १९.६ गणनायकः
सन्धिः
यूथ + प → यूथप — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यूथं पाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘निहतयूथपान्’ इति समासे)
अनुबद्ध १९.७ अनुसृताः, पृष्ठतः लग्नाः
सन्धिः
अनु + बद्ध → अनुबद्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘बन्ध्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
पुरःसर १९.८ अग्रगामिनः
सन्धिः
पुरः + सर → पुरःसर — विसर्जनीयः रक्षितः
समासः
पुरः सरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दुर्गत १९.८ दुर्दशाम् आपन्नाः
सन्धिः
दुर् + गत → दुर्गत — सन्धिकार्यं नास्ति (विसर्जनीयस्य रेफः)
समासः
दुःखं गतः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
प्रहित १९.९ प्रेषितैः, मुक्तैः
सन्धिः
प्र + हित → प्रहित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (मार्गणानां विशेषणम्)
अङ्गना १९.१० स्त्री, अत्र तारा
सन्धिः
अङ्गना — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वचनम् + अङ्गनाम्’ इति अनुस्वारस्य मकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अङ्गनाम्’ इति रूपेण)
प्राप्तकाल १९.१० समयोचितम्
सन्धिः
प्राप्त + काल → प्राप्तकाल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राप्तः कालः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वचनस्य विशेषणम्)
अविश्लिष्ट १९.१० अविच्छिन्नम्, सुसम्बद्धम्, सर्वसम्मतम्
सन्धिः
अ + विश्लिष्ट → अविश्लिष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति (नञ्समासे ‘अ’)
समासः
न विश्लिष्टम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
जीवपुत्र १९.११ हे जीवितपुत्रे
सन्धिः
जीव + पुत्र → जीवपुत्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जीवः पुत्रः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘जीवपुत्रे’ इति रूपेण)
अन्तक १९.११ यमः, मृत्युः
सन्धिः
अन्त + कन् → अन्तक — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अन्तं करोति’ इति निरुक्तिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वज्रसम १९.१२ वज्रतुल्यैः
सन्धिः
वज्र + सम → वज्रसम — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वज्रेण समाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (बाणानां विशेषणम्)
शक्रसमप्रभ १९.१३ इन्द्रतुल्यतेजाः
सन्धिः
शक्र + सम + प्रभ → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शक्रेण समा प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
पदस्थ १९.१४ राजपदे स्थितम्
सन्धिः
पद + स्थ → पदस्थ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पदे तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रुचिरानन १९.१५ हे सुमुखि
सन्धिः
रुचिर + आनन → रुचिरानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
रुचिरम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘रुचिरानने’ इति रूपेण)
विप्रलब्ध १९.१६ वञ्चितेभ्यः
सन्धिः
वि + प्र + लब्ध → विप्रलब्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘लभ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
पञ्चमी, बहुवचनम्
अल्पान्तरगत १९.१७ स्वल्पदूरं गताः
सन्धिः
अल्प + अन्तर → अल्पान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः ‘गत’
समासः
अल्पम् अन्तरं गताः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
चारुहासिनी १९.१७ मनोहरहासा
सन्धिः
चारु + हासिनी → चारुहासिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चारु हसति इति — उपपदतत्पुरुषः, स्त्रीलिङ्गे ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (तारायाः विशेषणम्)
कपिसिंह १९.१८ वानरश्रेष्ठे
सन्धिः
कपि + सिंह → कपिसिंह — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कपिषु सिंहः इव — उपमितसमासः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
पादमूल १९.१९ चरणसमीपम्
सन्धिः
पाद + मूल → पादमूल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पादयोः मूलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शोकमूर्च्छिता १९.२० शोकेन विह्वला
सन्धिः
शोक + मूर्च्छिता → शोकमूर्च्छिता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन मूर्च्छिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनिवर्तिन् १९.२१ युद्धात् न पराङ्मुखाः
सन्धिः
अ + निवर्तिन् → अनिवर्तिन् — नञ्समासे ‘अ’
समासः
न निवर्तन्ते इति — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘अनिवर्तिनाम्’ इति रूपेण)
क्षेप्तारम् १९.२२ प्रक्षेपकर्तारम्
सन्धिः
क्षिप् + तृच् → क्षेप्तृ — गुणः; द्वितीयैकवचने ‘क्षेप्तारम्’
समासः
समासः नास्ति — ‘क्षिप्’ धातोः तृजन्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘क्षेप्तृ’ इत्यस्य रूपम्)
महामेघौघनिःस्वन १९.२२ महामेघसमूहगर्जनतुल्यनादः
सन्धिः
मेघ + ओघ → मेघौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
महतां मेघानाम् ओघस्य इव निःस्वनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
नर्दत् १९.२३ गर्जताम्
सन्धिः
नर्द् + शतृ → नर्दत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — वर्तमानकृदन्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘नर्दताम्’ इति रूपेण)
आमिष १९.२३ मांसम्
सन्धिः
आमिष — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘शार्दूलेन + आमिषस्य’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
सपताक १९.२४ ध्वजयुक्तम्
सन्धिः
स + पताक → सपताक — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पताकया सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (चैत्यस्य विशेषणम्)
सुपर्ण १९.२४ गरुडः
सन्धिः
सु + पर्ण → सुपर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोभनानि पर्णानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘सुपर्णेन’ इति रूपेण)
धनुरूर्जित १९.२५ बलवत् धनुः
सन्धिः
धनुस् + ऊर्जित → धनुरूर्जित — विसर्जनीयस्य रेफः
समासः
ऊर्जितं धनुः — कर्मधारयः (व्यत्ययेन पूर्वनिपातः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मृत्युदाम १९.२७ मृत्युपाशैः
सन्धिः
मृत्यु + दामन् → मृत्युदामन् — सन्धिकार्यं नास्ति; तृतीयाबहुवचने ‘मृत्युदामभिः’
समासः
मृत्योः दामानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘मृत्युदामन्’ इत्यस्य रूपम्)
कुररी १९.२८ क्रौञ्चीपक्षिणी, जलकुक्कुटी
सन्धिः
कुरर + ङीप् → कुररी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कुररीम्’ इति रूपेण)