॥वाल्मीकिरामायणम् Kiṣkindhā Kāṇḍa · Sarga 7

Kiṣkindhā Kāṇḍa — Sarga 7

Sugrīva consoles Rāma

सुग्रीवस्य साश्रु उत्तरम्, सीतान्वेषणप्रतिज्ञा, शोकनिन्दा धैर्यप्रशंसा च, रामस्य स्वास्थ्यलाभः, सत्यशपथः, परस्परसम्भाषणम्

आर्तेन रामेण एवम् उक्तः सुग्रीवः प्राञ्जलिः बाष्पगद्गदः अब्रवीत् — तस्य पापरक्षसः निलयं सामर्थ्यं विक्रमं कुलं च अहं सर्वथा न जाने; किन्तु सत्यं प्रतिजानामि, तथा यत्नं करिष्यामि यथा मैथिलीं प्राप्स्यसि। सगणं रावणं हत्वा आत्मपौरुषं परितोष्य त्वां प्रीतं करिष्यामि। वैक्लव्यम् अलम्; आत्मगतं धैर्यं स्मर, यतः त्वद्विधानाम् ईदृशं बुद्धिलाघवं न सदृशम्। मया अपि भार्याविरहजं महत् व्यसनं प्राप्तम्, तथापि अहं न शोचामि। प्राकृतः वानरः अपि अहं न अनुशोचामि; किं पुनः धृतिमान् भवान्। बाष्पः धैर्येण निग्राह्यः; सत्त्वयुक्तानां मर्यादा न त्याज्या। व्यसने भये वा स्वया बुद्ध्या विमृशन् धृतिमान् न अवसीदति; बालिशः तु भाराक्रान्ता नौः इव शोके मज्जति। अञ्जलिं बद्ध्वा सः पौरुषाश्रयणं याचते। तेन सान्त्वितः रामः अश्रुक्लिन्नं मुखं प्रमार्ज्य सुग्रीवं परिष्वज्य तस्य मित्रकर्म प्रशंसति, मैथिल्याः परिमार्गणे यत्नं च याचते, अनृतं कदाचित् न उक्तं न च वक्ष्यामि इति सत्येन शपति। ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः सचिवैः सह रामेण सह एकान्ते सुखदुःखानि सम्भाष्य स्वकार्यं सिद्धम् एव मेने।

Read as a book

१सुग्रीवस्य साश्रु उत्तरं प्रतिज्ञा च

१एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः॥
Thus addressed by the grieving Rāma, Sugrīva the monkey, with folded hands, in tears and choking with tears, said this word:

२न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः।
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम्॥
“I do not know at all the dwelling of that wicked demon, nor his strength, nor his valour, nor the family of that low-born creature.

३सत्यं तु प्रतिजानामि त्यज शोकमरिंदम।
करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम्॥
Yet I promise you truly — put away sorrow, tamer of foes — I shall so exert myself that you will regain Maithilī.

४रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम्।
तथास्मि कर्ता नचिराद्यथा प्रीतो भविष्यसि॥
Killing Rāvaṇa with all his host and so satisfying my own manhood, I shall before long act in such a way that you will be content.

५अलं वैक्लव्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर।
त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम्॥
Enough of this clinging to despair; call to mind the firmness that is natural to you. Such lightness of mind does not suit men like you.

६मयापि व्यसनं प्राप्तं भार्याविरहजं महत्।
नाहमेवं हि शोचामि धैर्यं न च परित्यजे॥
I too have known the great calamity that comes of separation from a wife; yet I do not grieve like this, nor do I give up my firmness.

आर्तेन रामेण एवम् उक्तः वानरः सुग्रीवः प्राञ्जलिः सबाष्पं बाष्पगद्गदः वाक्यम् अब्रवीत्। प्रथमं सः सत्यं निवेदयति — तस्य पापरक्षसः निलयं सर्वथा न जाने, न च तस्य सामर्थ्यं विक्रमं दौष्कुलेयस्य वा कुलं जानामि। अज्ञानं निःसंकोचम् उक्त्वा एव सः विश्वासार्हः भवति; यत् न ज्ञातं तत् ज्ञातम् इव न कथयति इति मित्रस्य प्रथमः गुणः। ततः प्रतिजानीते — सत्यं तु प्रतिजानामि, शोकं त्यज, हे अरिंदम; तथा यत्नं करिष्यामि यथा मैथिलीं प्राप्स्यसि। सगणं रावणं हत्वा आत्मपौरुषं परितोष्य नचिरात् तथा कर्ता अस्मि यथा त्वं प्रीतः भविष्यसि। ततः सान्त्वनम् आरभते — वैक्लव्यम् आलम्ब्य किं फलम्? अलम् एतेन; आत्मगतं धैर्यं स्मर। त्वद्विधानां पुरुषाणाम् ईदृशं बुद्धिलाघवं न सदृशम्। मयापि भार्याविरहजं महत् व्यसनं प्राप्तम्, तथापि अहम् एवं न शोचामि, न च धैर्यं परित्यजे इति स्वदृष्टान्तेन उपदिशति। परोपदेशः स्वाचरणेन समर्थितः चेत् एव फलति इति नीतिः। अस्मिन् खण्डे सुग्रीवस्य वाक्ये चत्वारः अंशाः क्रमेण दृश्यन्ते — अज्ञाननिवेदनम्, सत्यप्रतिज्ञा, कार्यनिश्चयः, आत्मदृष्टान्तेन सान्त्वनम् इति। ‘सबाष्पं बाष्पगद्गदः’ इति द्विरुक्त्या तस्य करुणा प्रकटिता; मित्रस्य दुःखेन तस्य अपि कण्ठः रुद्धः। ‘दौष्कुलेयस्य’ इति पदेन रावणस्य निन्दा अपि अन्तर्भूता — नीचकुलजातः इति। ‘आत्मपौरुषं परितोष्य’ इति वचने सुग्रीवः स्वबलस्य प्रकाशनम् अपि प्रयोजनम् इति वदति; वीरस्य प्रतिज्ञा केवलं परार्था न, अपितु स्वधर्मरूपा अपि।

So addressed by the grieving Rāma, the monkey Sugrīva folded his hands and, in tears, his voice choked, replied. First he told the plain truth: "I do not know at all where that wicked demon lives, nor his strength, nor his valour, nor the family of that low-born wretch." By admitting his ignorance without embarrassment he becomes worthy of trust, for the first virtue of a friend is not to pass off what he does not know as known; and "low-born" carries its own contempt for Rāvaṇa. Then he made his promise: "But I promise you truly — put away your sorrow, tamer of foes — I will strive so that you win back Maithilī. I will kill Rāvaṇa and all his host, and so satisfy my own manhood, and before long I will bring it about that you are content." To satisfy his own manhood means that a hero's promise is not only for another's sake but part of his own duty. Then he began to console him: "What good is it to cling to despair? Enough of this; remember the firmness that is yours by nature. Such lightness of mind does not become men like you. I too have suffered the great calamity of losing a wife, yet I do not grieve like this or abandon my firmness." He teaches by his own example, for advice bears fruit only when the adviser lives by it. His words fall into four parts — admitting ignorance, a true promise, a resolve to act, and comfort by his own example — and his choked voice shows that his friend's grief had become his own.

Report an error

२शोकस्य निन्दा धैर्यस्य प्रशंसा च

७नाहं तामनुशोचामि प्राकृतो वानरोऽपि सन्।
महात्मा च विनीतश्च किं पुनर्धृतिमान्महान्॥
I do not grieve for her, common monkey though I am; how much less should you, who are high-souled, well-schooled and steadfast.

८बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि।
मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि॥
You should restrain with firmness the tears that have come; you should not cast off the standard of men of true worth, nor their resolve.

९व्यसने वार्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तगे।
विमृशंश्च स्वयाबुद्ध्या धृतिमान्नावसीदति॥
In calamity, or in want, or in fear, or in a peril that threatens life, a steadfast man who reflects with his own judgement does not sink.

१०बालिशस्तु नरो नित्यं वैक्लव्यं योऽनुवर्तते।
स मज्जत्यवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले॥
But the foolish man who gives way always to despair sinks helplessly in sorrow, like a boat weighed down by its load in the water.

११एषोऽञ्जलिर्मया बद्धः प्रणयात्त्वां प्रसादये।
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि॥
Here are my hands folded; out of affection I beg your favour. Take refuge in manly effort; you should give sorrow no opening.

१२ये शोकमनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम्।
तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि॥
Those who give way to sorrow know no happiness, and their vigour wastes away; so you should not grieve.

१३शोकेनाभिप्रपन्नस्य जीविते चापि संशयः।
स शोकं त्यज राजेन्द्र धैर्यमाश्रय केवलम्॥
For one overtaken by sorrow even his life is in doubt; therefore, lord of kings, let go of grief and cleave to firmness alone.

अहं प्राकृतः वानरः अपि सन् तां न अनुशोचामि; महात्मा विनीतः धृतिमान् च भवान् किं पुनः शोचेत् इति सुग्रीवः वदति। स्वस्य लघुत्वं स्वीकृत्य परस्य महत्त्वं स्थापयन् सः उपदेशं मधुरं करोति। आपतितं बाष्पं धैर्येण निग्रहीतुं त्वम् अर्हसि; सत्त्वयुक्तानां मर्यादां धृतिं च उत्स्रष्टुं न अर्हसि। व्यसने वा, अर्थकृच्छ्रे वा, भये वा, जीवितान्तगे अपि संकटे, स्वया बुद्ध्या विमृशन् धृतिमान् न अवसीदति। यः तु बालिशः नरः नित्यं वैक्लव्यम् अनुवर्तते, सः भाराक्रान्ता जले नौः इव शोके अवशः मज्जति। नौकोपमा अत्र सूक्ष्मा — भारः बहिः, मज्जनं तु स्वयंकृतम्। एषः मया अञ्जलिः बद्धः; प्रणयात् त्वां प्रसादये — पौरुषं श्रय, शोकस्य अन्तरं दातुं न अर्हसि। ये शोकम् अनुवर्तन्ते तेषां सुखं न विद्यते, तेजः च क्षीयते; अतः त्वं शोचितुं न अर्हसि। शोकेन अभिप्रपन्नस्य जीविते अपि संशयः भवति; अतः हे राजेन्द्र, शोकं त्यज, केवलं धैर्यम् आश्रय। अत्र सुग्रीवः शोकस्य त्रीणि दूषणानि दर्शयति — सुखनाशः, तेजःक्षयः, जीवितसंशयः च। ‘बालिशः’ इति पदेन बालवत् अविवेकी उक्तः; विवेकः एव धैर्यस्य मूलम् इति ध्वन्यते। ‘स्वया बुद्ध्या विमृशन्’ इति पदैः उपायचिन्तनम् एव संकटे शरणम् इति सूचितम्। अञ्जलिबन्धनं तु वानरराजस्य विनयस्य परमा सीमा — राजा सन् अपि सः मित्रस्य पुरतः याचकः भवति। शोकस्य ‘अन्तरम्’ इति छिद्रम् उच्यते; यथा शत्रुः छिद्रेण प्रविशति, तथा शोकः अपि। ‘शोकेन अभिप्रपन्नस्य जीविते अपि संशयः’ इति वचनं सर्वस्य उपदेशस्य निगमनम् — शोकः केवलं मनसः पीडा न, अपितु प्राणानाम् अपि हानिः।

"Common monkey though I am, I do not keep grieving for her; how much less should you, a great soul, well trained and steadfast." By admitting his own smallness and upholding his friend's greatness he makes his advice gentle. "You should hold back with firmness the tears that come; you should not give up the standard and resolve of men of true worth. In misfortune, in want, in fear, or in danger of death, a steadfast man who thinks things through with his own judgement does not sink. But the foolish man who always gives way to despair sinks helpless in his grief, like an overloaded boat in the water." The image is subtle: the load comes from outside, but the sinking is his own doing. "Here, I fold my hands to you; out of affection I beg you — take hold of manly effort and give grief no opening. Those who give way to grief know no happiness, and their vigour wastes away, so you must not grieve. For one overtaken by grief even life itself is in danger; so, lord of kings, let grief go and hold to firmness alone." Sugrīva names three evils of grief: the loss of happiness, the waning of vigour, and danger to life itself — the last the conclusion of all his counsel, that grief is not only pain of the mind but a threat to life. The "foolish" man is one who, like a child, lacks discernment, and discernment is the root of firmness; thinking things through, finding a way, is the refuge in any crisis. Folding his hands is the height of the monkey king's humility: though a king, he becomes a suppliant before his friend. Grief is spoken of as finding an "opening", as an enemy slips in through a gap in the defences.

Report an error

३रामस्य स्वास्थ्यलाभः सुग्रीवप्रशंसा च

१४हितं वयस्यभावेन ब्रूहि नोपदिशामि ते।
वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि॥
I speak for your good as a friend; I do not presume to instruct you. Honouring my friendship, you should not grieve.”

१५मधुरं सान्त्वितस्तेन सुग्रीवेण स राघवः।
मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत्॥
Sweetly consoled by that Sugrīva, Rāghava wiped with the hem of his garment his face that was wet with tears.

१६प्रकृतिस्थस्तु काकुत्स्थः सुग्रीववचनात्प्रभुः।
सम्परिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत्॥
Restored to himself by Sugrīva's words, the lord Kākutstha embraced Sugrīva and spoke this word:

१७कर्तव्यं यद्वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च।
अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत्त्वया॥
“What a friend should do who is affectionate and well-wishing, what is fitting and proper — all that you have done, Sugrīva.

१८एष च प्रकृतिस्थोऽहमनुनीतस्त्वया सखे।
दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः॥
Here I am, myself again, won over by you, my friend; such a kinsman is hard to find, and especially at a time like this.

वयस्यभावेन हितं ब्रवीमि, न तु उपदिशामि ते — इति सुग्रीवः स्वस्य मर्यादां स्मरति; मित्रं हितं वदति, गुरुः इव न शास्ति। मम वयस्यतां पूजयन् त्वं शोचितुं न अर्हसि इति च आह। तेन सुग्रीवेण मधुरं सान्त्वितः राघवः अश्रुपरिक्लिन्नं मुखं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत्। सुग्रीवस्य वचनात् प्रकृतिस्थः प्रभुः काकुत्स्थः सुग्रीवं सम्परिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत् — स्निग्धेन हितेन च वयस्येन यत् कर्तव्यम्, अनुरूपं युक्तं च यत्, तत् त्वया कृतं सुग्रीव। एषः च अहं त्वया अनुनीतः प्रकृतिस्थः अस्मि, सखे; अस्मिन् काले विशेषतः ईदृशः बन्धुः दुर्लभः। ‘अस्मिन् काले विशेषतः’ इति पदैः आपत्कालस्य महत्त्वं सूचितम् — सम्पत्तौ बहवः मित्राणि, विपत्तौ तु विरलानि। ‘नोपदिशामि ते’ इति वचनेन सुग्रीवः उपदेष्टुः अहङ्कारं वर्जयति; हितवचनं मित्रत्वेन एव दत्तम् इति। रामस्य वस्त्रान्तेन मुखप्रमार्जनं लघु कर्म, किन्तु तेन शोकस्य अन्तः सूचितः। परिष्वङ्गः च प्रत्युपकारः इव — यः सान्त्वितः सः एव सान्त्वयितारम् आलिङ्गति। ‘दुर्लभो हीदृशो बन्धुः’ इति रामस्य वचनं सुग्रीवाय महान् आदरः — यः सान्त्वयितुं शक्नोति सः एव सत्यः बन्धुः इति।

"I say what is for your good as a friend; I do not presume to teach you," Sugrīva said, remembering his place: a friend speaks for another's good, he does not lecture like a teacher, and so he avoids an instructor's pride. "Honour my friendship, and do not grieve." Sweetly comforted by Sugrīva, Rāghava wiped his tear-wet face with the hem of his garment — a small act, yet it marks the end of his grief. Restored to himself by Sugrīva's words, the lord Kākutstha embraced him, as though returning the kindness — the one comforted embracing the comforter — and said: "You have done all that an affectionate, well-wishing friend should do, all that is fitting and right, Sugrīva. See, my friend, you have won me over and I am myself again. Such a kinsman is hard to find, and above all at a time like this." "At a time like this" stresses the worth of a friend in adversity: in prosperity friends are many, in misfortune few. And Rāma's words are a high honour to Sugrīva, for the one who can comfort is the true kinsman.

Report an error

४रामस्य कार्यनिर्देशः सत्यशपथः च

१९किं तु यत्नस्त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे।
राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः॥
But an effort must be made by you in the search for Maithilī, and for that dreadful and evil-minded rākṣasa Rāvaṇa.

२०मया च यदनुष्ठेयं विस्रब्धेन तदुच्यताम्।
वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं सम्पद्यते तव॥
And let it be said with all confidence what I on my part am to do; everything of yours will prosper, as seed does in good soil in the rains.

२१मया च यदिदं वाक्यमभिमानात्समीरितम्।
तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम्॥
And this word that I have spoken out of self-assurance — take it, tiger among monkeys, as the plain truth.

२२अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन।
एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव शपाम्यहम्॥
A falsehood I have never spoken before, nor shall I ever speak one; this I promise you, and by truth itself I swear it to you.”

किं तु मैथिल्याः परिमार्गणे, रौद्रस्य दुरात्मनः राक्षसस्य रावणस्य च अन्वेषणे त्वया यत्नः कार्यः इति रामः कार्यम् एव पुनः स्मारयति — सान्त्वनं स्वीकृतम्, किन्तु कर्तव्यं न विस्मृतम्। मया च यत् अनुष्ठेयं तत् विस्रब्धेन उच्यताम्; वर्षासु सुक्षेत्रे इव तव सर्वं सम्पद्यते। सुक्षेत्रोपमया रामः स्वस्य साहाय्यस्य निश्चितफलत्वं सूचयति — बीजं व्यर्थं न भवति। मया च यत् इदं वाक्यम् अभिमानात् समीरितम्, तत् त्वया हरिशार्दूल तत्त्वम् इति उपधार्यताम्। अनृतं मया पूर्वं न उक्तम्, न च कदाचन वक्ष्ये; एतत् ते प्रतिजानामि, सत्येन एव शपामि — इति रामस्य वचनं सर्वस्य रामायणस्य मूलसूत्रम् इव। ‘विस्रब्धेन’ इति पदं विश्वासस्य पूर्णताम् आह — संकोचं विना वद इति। ‘अभिमानात् समीरितम्’ इति उक्त्वा रामः स्वस्य पूर्वोक्तं वालिवधवचनम् आत्मश्लाघारूपं न, अपितु सत्यप्रतिज्ञारूपम् इति स्पष्टीकरोति। ‘सत्येनैव शपामि’ इति अन्ते सत्यम् एव शपथस्य साधनं कृतम्, न अन्यत् किञ्चित्।

"But you must make every effort to search for Maithilī, and for that dreadful, evil-minded rākṣasa Rāvaṇa," Rāma said, bringing the task back to mind — he had accepted comfort, but he had not forgotten what must be done. "And tell me with full confidence what I must do for you; everything of yours will prosper, as seed prospers in good soil in the rains." "With full confidence" means complete trust: speak without hesitation. The image of good soil assures Sugrīva that Rāma's help will surely bear fruit, as seed sown there is never wasted. "And the promise I made out of self-assurance, tiger among monkeys, take as the plain truth" — so Rāma makes clear that his earlier vow to kill Vālī was not boasting but a true pledge. "I have never spoken a lie before, nor will I ever speak one. This I promise you, and I swear it by truth itself." These words are like the thread on which the whole Rāmāyaṇa is strung, and at the end truth itself, and nothing else, is made the instrument of his oath.

Report an error

५सुग्रीवस्य हर्षः परस्परसम्भाषणं च

२३ततः प्रहृष्टः सुग्रीवो वानरैः सचिवैः सह।
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः॥
Then Sugrīva, with his monkey ministers, was delighted at hearing Rāghava's words, and above all his promise.

२४एवमेकान्तसम्पृक्तौ ततस्तौ नरवानरौ।
उभावन्योन्यसदृशं सुखं दुःखमभाषताम्॥
So the two, the man and the monkey, drew close together in private and spoke to each other of joys and sorrows, each matching the other's.

२५महानुभावस्य वचो निशम्य हरिनृपाणामधिपस्य तस्य।
कृतं स मेने हरिवीरमुख्यस्तदा च कार्यं हृदयेन विद्वान्॥
Hearing that word of the great-souled lord of the kings of monkeys, that chief of monkey heroes, being wise, counted his own task at that moment as already accomplished in his heart.

ततः राघवस्य वचः विशेषतः च प्रतिज्ञातं श्रुत्वा सचिवैः वानरैः सह सुग्रीवः प्रहृष्टः अभवत्। एवम् एकान्तसम्पृक्तौ तौ नरवानरौ उभौ अन्योन्यसदृशं सुखं दुःखं च अभाषताम् — समानदुःखयोः समानं सम्भाषणम् इति सख्यस्य फलम्। अन्ते हरिनृपाणाम् अधिपस्य — वानराणां नृपाणां च स्वामिनः रामस्य — तस्य महानुभावस्य वचः निशम्य विद्वान् हरिवीरमुख्यः सुग्रीवः तदा स्वकार्यं हृदयेन कृतम् एव मेने। कार्यं न तावत् कृतम्, किन्तु रामस्य प्रतिज्ञा एव सिद्धिः इति तस्य विश्वासः — एतेन सर्गः समाप्यते। ‘एकान्तसम्पृक्तौ’ इति पदेन निर्जने मिलित्वा उपविष्टौ इति गम्यते; राजनीतौ रहस्यमन्त्रणा सख्यस्य लक्षणम्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः। ‘हृदयेन कृतं मेने’ इति पदैः मानसिकी सिद्धिः एव तदानीं तस्य लाभः इति दर्शितम्।

Hearing Rāghava's words, and above all his promise, Sugrīva and his monkey ministers were delighted. Then the man and the monkey, drawing close together in private, talked with each other of joys and sorrows, each matching the other's — the fruit of friendship is that those who share a sorrow share their talk; and meeting apart in private is, in statecraft, a sign of true alliance. Hearing the words of that great-souled Rāma, lord of monkeys and of kings, the wise Sugrīva, chief of the monkey heroes, felt in his heart that his task was already done. The task was not yet accomplished, but he trusted that Rāma's promise was itself success; for now his gain was this certainty of mind, and with it the sarga closes.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

३२ पदानि
रामेणार्तेन ७.१ दुःखितेन रामेण
सन्धिः
रामेण + आर्तेन → रामेणार्तेन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — विशेष्यविशेषणभावः एव
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
बाष्पगद्गदः ७.१ अश्रुभिः रुद्धकण्ठः, स्खलद्वाक्
सन्धिः
बाष्प + गद्गद → बाष्पगद्गद — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाष्पेण गद्गदः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
पापरक्षसः ७.२ पापिनः राक्षसस्य
सन्धिः
पाप + रक्षस् → पापरक्षस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पापं रक्षः, तस्य — कर्मधारयः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
दौष्कुलेयस्य ७.२ नीचकुले जातस्य
सन्धिः
दुष्कुल + ढक् → दौष्कुलेय — आदिवृद्धिः (उ → औ)
समासः
दुष्टं कुलं यस्य सः दुष्कुलः, तत्र भवः दौष्कुलेयः — तद्धितान्तः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
अरिंदम ७.३ हे शत्रुदमन
सन्धिः
अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः (मुद्रणे अनुस्वारः एव)
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बुद्धिः, एकवचनम्
सगणम् ७.४ सैन्यसहितम्, परिजनसहितम्
सन्धिः
स + गणम् → सगणम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गणेन सहितः, तम् — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रावणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परितोष्य ७.४ सम्यक् सन्तोष्य, चरितार्थं कृत्वा
सन्धिः
परि + तोष्य → परितोष्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘तुष्’ धातोः णिजन्तात् ल्यप्, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् — पूर्वकालिकः ल्यबन्तः
वैक्लव्यम् ७.५ व्याकुलता, दैन्यम्
सन्धिः
विक्लव + ष्यञ् → वैक्लव्य — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘विक्लव’ शब्दात् भावार्थे तद्धितः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
बुद्धिलाघवम् ७.५ बुद्धेः अगाम्भीर्यम्, चापल्यम्
सन्धिः
लघु + अञ् → लाघव — आदिवृद्धिः; ‘बुद्धि + लाघव’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बुद्धेः लाघवम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
भार्याविरहजम् ७.६ पत्नीविरहजनितम्; समीक्षिते ‘भार्या हरणजं’ इति पाठः
सन्धिः
भार्या + विरह → भार्याविरह — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘विरह + ज’ इत्यत्र अपि न
समासः
भार्यायाः विरहात् जातम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘व्यसनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परित्यजे ७.६ त्यजामि
सन्धिः
परि + त्यजे → परित्यजे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘त्यज्’ धातोः लट्, ‘परि’ उपसर्गः, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
प्राकृतः ७.७ सामान्यः, अविशिष्टः
सन्धिः
प्रकृति + अण् → प्राकृत — आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रकृति’ शब्दात् तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धृतिमान् ७.७ धैर्यवान्
सन्धिः
धृति + मतुप् → धृतिमत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धृतिः अस्य अस्ति इति — मत्वर्थीयः तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आपतितम् ७.८ निर्गतम्, प्रवृत्तम्
सन्धिः
आ + पतितम् → आपतितम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘बाष्पम् + आपतितम्’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः क्तः, ‘आङ्’ उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘बाष्पम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उत्स्रष्टुम् ७.८ त्यक्तुम्, विसर्जयितुम्
सन्धिः
उद् + स्रष्टुम् → उत्स्रष्टुम् — खरि च इति दकारस्य तकारः; ‘न + उत्स्रष्टुम्’ इत्यत्र गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘सृज्’ धातोः तुमुन्, ‘उद्’ उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् — तुमुन्नन्तम्
जीवितान्तगे ७.९ प्राणान्तकारिणि
सन्धिः
जीवित + अन्त → जीवितान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
जीवितस्य अन्तं गच्छति इति जीवितान्तगः, तस्मिन् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘भये’ इत्यस्य विशेषणम्)
अवसीदति ७.९ विषीदति, निमज्जति
सन्धिः
अव + सीदति → अवसीदति — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘न + अवसीदति’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः लट्, ‘अव’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
बालिशः ७.१० मूर्खः, बालवत् अविवेकी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘बालिशः + तु’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘बाल’ शब्दात् ईशन् प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नौः ७.१० नौका, प्लवः
सन्धिः
नौः + जले → नौर्जले — विसर्गस्य रेफः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अञ्जलिः ७.११ संपुटितौ करौ, प्रणामार्थं बद्धौ हस्तौ
सन्धिः
एषः + अञ्जलिः → एषोऽञ्जलिः — विसर्गस्य ओकारः, परस्य अकारस्य अवग्रहः (पूर्वरूपसन्धिः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रणयात् ७.११ स्नेहात्, विश्वासात्
सन्धिः
प्र + नयात् → प्रणयात् — णत्वम् (‘प्र’ इत्यस्य रेफात् परस्य नकारस्य णकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः अच्प्रत्ययः, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, हेत्वर्थे
वयस्यताम् ७.१४ मित्रभावम्, सखित्वम्
सन्धिः
वयस्य + तल् + टाप् → वयस्यता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वयस्य’ शब्दात् भावार्थे तल्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अश्रुपरिक्लिन्नम् ७.१५ अश्रुभिः आर्द्रीकृतम्
सन्धिः
परि + क्लिन्न → परिक्लिन्न — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मुखम् + अश्रुपरिक्लिन्नम्’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः
अश्रुभिः परिक्लिन्नम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘मुखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रकृतिस्थः ७.१६ स्वस्थः, स्वाभाविकाम् अवस्थाम् आपन्नः
सन्धिः
प्रकृति + स्थ → प्रकृतिस्थ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रकृतिस्थः + तु’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
समासः
प्रकृतौ तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सम्परिष्वज्य ७.१६ सम्यक् आलिङ्ग्य
सन्धिः
सम् + परि + स्वज्य → सम्परिष्वज्य — षत्वम् (इकारात् परस्य सकारस्य षकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘ष्वञ्ज्’ धातोः ल्यप्, ‘सम्’ ‘परि’ उपसर्गौ
विभक्तिः
अव्ययम् — पूर्वकालिकः ल्यबन्तः
अनुनीतः ७.१८ सान्त्वितः, प्रसादितः
सन्धिः
अनु + नीतः → अनुनीतः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अनुनीतः + त्वया’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः क्तः, ‘अनु’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिमार्गणे ७.१९ अन्वेषणे, सर्वतः मार्गणे
सन्धिः
परि + मार्गण → परिमार्गण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘मार्ग्’ धातोः ल्युट्, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
विस्रब्धेन ७.२० विश्वस्तेन, निःशङ्केन
सन्धिः
वि + स्रब्ध → विस्रब्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘स्रम्भ्’ धातोः क्तः, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘त्वया’ इति अध्याहार्यम्)
उपधार्यताम् ७.२१ निश्चीयताम्, अवधार्यताम्
सन्धिः
उप + धार्यताम् → उपधार्यताम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘इति + उपधार्यताम्’ इत्यत्र यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘धृ’ धातोः णिजन्तात् लोट्, कर्मणि
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, कर्मणि
अनृतम् ७.२२ असत्यम्, मिथ्यावचनम्
सन्धिः
न + ऋतम् → अनृतम् — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अन्’ आदेशः
समासः
न ऋतम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (कर्मणि प्रयोगे)
एकान्तसम्पृक्तौ ७.२४ विजने मिलितौ, रहसि संगतौ
सन्धिः
एक + अन्त → एकान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः; ‘एवम् + एकान्त’ इत्यत्र मकारस्य लोपः सन्धौ
समासः
एकान्ते सम्पृक्तौ — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
हरिवीरमुख्यः ७.२५ वानरवीराणां प्रधानः
सन्धिः
हरि + वीर → हरिवीर — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘हरिवीरमुख्यः + तदा’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
समासः
हरिवीराणां मुख्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्