॥वाल्मीकिरामायणम् Bāla Kāṇḍa · Sarga 47

Bāla Kāṇḍa — Sarga 47

The Maruts and the kings of Viśālā

दितेः अनुनयवचनम्, सप्तानां मरुद्गणानां कल्पनम्, मारुतनामनिर्वचनम्, विशालापुर्याः निर्माणम्, वैशालिकवंशकथनम्, सुमतिना विश्वामित्रस्य सत्कारः

अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः विशालानगर्याः पूर्ववृत्तं समापयति। सप्तधा कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता अपि सानुनयं सहस्राक्षम् अब्रवीत् — ‘मम एव अपराधात् अयं गर्भः शकलीकृतः, न तव अत्र अपराधः’। सा प्रार्थयते यत् इमे सप्त खण्डाः सप्तानां मरुतां स्थानपालाः भवेयुः, दिवि वातस्कन्धरूपेण चरेयुः, ‘मारुताः’ इति च विख्याताः स्युः; एकः ब्रह्मलोकं, अपरः इन्द्रलोकं, तृतीयः दिव्यवायुरिति ख्यातः अन्तरिक्षं, चत्वारः च इन्द्रशासनात् दिशः चरेयुः। इन्द्रः प्राञ्जलिः तत् सर्वम् अभ्युपगच्छति; तौ मातापुत्रौ कृतार्थौ त्रिदिवं गच्छतः। ततः विश्वामित्रः रामं वदति — एषः एव सः देशः यत्र महेन्द्रः दितिं परिचचार। अनन्तरं सः विशालावंशं कथयति — इक्ष्वाकोः अलम्बुषायां जातः विशालः इमां पुरीम् अकरोत्; तस्मात् हेमचन्द्रः, सुचन्द्रः, धूम्राश्वः, सृञ्जयः, सहदेवः, कुशाश्वः, सोमदत्तः, काकुत्स्थः, तस्य च पुत्रः सुमतिः सम्प्रति अत्र राज्यं करोति। इक्ष्वाकोः प्रसादेन सर्वे वैशालिकाः नृपाः दीर्घायुषः धार्मिकाः च। ‘अद्य इह एकां रजनीं वसामः, श्वः जनकं द्रक्ष्यसि’ इति विश्वामित्रः वदति। सुमतिः तम् उपागतं श्रुत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः प्रत्युद्गत्य परमां पूजां करोति, ‘धन्योऽस्मि अनुगृहीतोऽस्मि’ इति च ब्रवीति।

Read as a book

१दितेः अनुनयवचनम् — ‘न तव अत्र अपराधः’

१सप्तधा तु कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता।
सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्॥
When the embryo had been cut into seven, Diti was stricken with grief; yet she spoke conciliating words to the unassailable thousand-eyed god.

२ममापराधाद्गर्भोऽयं सप्तधा शकलीकृतः।
नापराधो हि देवेश तवात्र बलसूदन॥
“It is through my own fault that this embryo of mine was split into seven. There is no fault of yours in this, lord of the gods, slayer of Bala.

पूर्वस्मिन् सर्गे इन्द्रः दितेः गर्भं वज्रेण सप्तधा अभिनत्, ततः च प्राञ्जलिः क्षमां प्रार्थितवान्। अस्मिन् सर्गे कथा ततः एव प्रवर्तते। सप्तधा कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता जाता; तथापि सा दुराधर्षं सहस्राक्षं प्रति न रोषवचनम्, अपि तु सानुनयं वाक्यम् अब्रवीत्। सा वदति — ‘मम एव अपराधात् अयं गर्भः सप्तधा शकलीकृतः; हे देवेश, हे बलसूदन, अत्र तव कोऽपि अपराधः नास्ति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — दितिः स्वयम् अशुचिः सती सुप्ता आसीत्, तत् च सा स्मरति; अतः पुत्रनाशे अपि सा परस्मिन् दोषं न आरोपयति। एषः एव कोपस्य शमनोपायः, यतः यत्र अपराधः स्वीक्रियते तत्र वैरं न वर्धते। ‘परमदुःखिता’ इति च ‘सानुनयम्’ इति पदे एकस्मिन् एव श्लोके स्थिते — शोकः अन्तरे, माधुर्यं तु वचने।

In the last sarga Indra split Diti's embryo into seven with his thunderbolt and then, with folded hands, asked her forgiveness. The story continues from there. With her unborn child cut into seven, Diti was stricken with grief, yet she spoke to the unassailable thousand-eyed god not in anger but in words meant to make peace: "It was through my own fault that this child of mine was split into seven. The fault is none of yours, lord of the gods, slayer of Bala." Diti remembers that she herself had fallen asleep unclean, and so, even at the loss of her son, she lays the blame on no one else. That is how anger is calmed, for where a fault is owned, enmity does not grow. Deep grief and gentle words stand together in one verse: sorrow within, sweetness in speech.

Report an error

२सप्तानां मरुद्गणानां स्थानकल्पना

३प्रियं त्वत्कृतमिच्छामि मम गर्भविपर्यये।
मरुतां सप्त सप्तानां स्थानपाला भवन्तु ते॥
In this miscarrying of my womb I would have a kindness done by you: let these become, in your service, the guardians of the stations of the seven times seven Maruts.

४वातस्कन्धा इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रक।
मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजाः॥
Let these seven range the sky as the seven wind-tracts, my child, and let these sons of mine, divine in form, be renowned as the Maruts.

५ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथापरः।
दिव्यवायुरिति ख्यातस्तृतीयोऽपि महायशाः॥
Let one of them range Brahmā’s world and another Indra’s world; and let the third, of great fame, be known as Divine Wind and blow through the middle air.

दितिः शोकं त्यक्त्वा प्रार्थनाम् आरभते — ‘मम गर्भविपर्यये त्वया कृतं प्रियम् इच्छामि; इमे सप्त खण्डाः सप्तानां मरुतां स्थानपालाः तव सकाशे भवन्तु। हे पुत्रक, इमे सप्त वातस्कन्धाः इति दिवि चरन्तु; मम आत्मजाः दिव्यरूपाः ‘मारुताः’ इति विख्याताः भवन्तु। तेषु एकः ब्रह्मलोकं चरतु, अपरः इन्द्रलोकम्; तृतीयः महायशाः ‘दिव्यवायुः’ इति ख्यातः अन्तरिक्षे वहतु।’ अत्र दितेः प्रज्ञा दृश्यते — या विपत्तिः जाता, ताम् एव सा देवकार्ये परिणमयति। सप्त वातस्कन्धाः — आवहः प्रवहः संवहः उद्वहः विवहः परिवहः परावहः इति — गीताप्रेस-टिप्पण्यां नामतः उक्ताः; तेषु सप्त सप्त गणाः इति एकोनपञ्चाशत् मरुतः भवन्ति। अत्र ‘सप्तानां मरुताम्’ इति पदेन सप्त गणाः उच्यन्ते, न तु सप्त एव देवाः; प्रतिगणे सप्त इति गणनया एकोनपञ्चाशत् मरुतः प्रसिद्धाः।

Putting her grief aside, Diti made her request: "In this undoing of my womb I would have a kindness from you. Let these seven, in your service, become the guardians of the stations of the Maruts, seven times seven. Let them range the sky as the seven tracts of the wind, my child, and let these sons of mine, divine in form, be famed as the Maruts. Let one of them move through Brahmā's world and another through Indra's, and let the third, of great fame, blow through the middle air as the Divine Wind." Here Diti's wisdom shows: she turns the very disaster that befell her into service to the gods. "Seven" means seven hosts, not seven gods only, and at seven in each host the Maruts are famed as forty-nine.

Report an error

३चतुर्णां दिक्षु सञ्चारः, ‘मारुत’ इति नाम्नः निर्वचनम्

६चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात्।
संचरिष्यन्ति भद्रं ते कालेन हि ममात्मजाः॥
And the remaining four, best of gods, shall at your command range the quarters in their season — blessings upon you — these sons of mine.

७त्वत्कृतेनैव नाम्ना वै मारुता इति विश्रुताः।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः॥
By the very name that you yourself gave them they shall be renowned as the Maruts.” Hearing that speech of hers, the thousand-eyed Purandara,

‘हे सुरश्रेष्ठ, अवशिष्टाः चत्वारः गणाः तव शासनात् कालेन दिशः सञ्चरिष्यन्ति; भद्रं ते। त्वया एव कृतेन नाम्ना ते ‘मारुताः’ इति विश्रुताः भविष्यन्ति।’ अत्र नामनिर्वचनम् अनुसन्धेयम् — गर्भं भिन्दन्तम् इन्द्रं प्रति गर्भस्थः बालः रुरोद, इन्द्रः च ‘मा रुदः, मा रुदः’ इति अवदत्; तेन एव वाक्येन ‘मरुत्’ इति नाम सिद्धम्। एवं यत् वचनं वधाय उक्तम्, तत् एव नामकरणाय परिणतम्। अनेन कवेः कौशलं प्रकाशते — शापः अपि वरत्वेन परिणमते इति। ‘भद्रं ते’ इति पदं दितिः इन्द्रं प्रति पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते; तेन ज्ञायते यत् सा शत्रुत्वं परित्यज्य वात्सल्यम् एव अवलम्बते।

"The remaining four, best of gods, shall at your command range the quarters in their season, and bless you. By the very name you yourself gave them they shall be known as the Maruts." The name must be traced back: as Indra split the embryo, the child in the womb cried, and Indra said, "Mā rudaḥ, do not cry," and from those words the name Marut comes. So words spoken while killing became words of naming, and the poet's skill appears in turning a curse into a blessing. Diti's repeated "bless you" to Indra shows she has given up enmity and taken up a mother's affection.

Report an error

४इन्द्रस्य अभ्युपगमः, मातापुत्रयोः निश्चयः

८उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यमितीदं बलसूदनः।
सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः॥
the slayer of Bala, with his palms joined spoke this word: “All this shall come to pass just as you have said; of that there is no doubt.

९विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवरूपास्तवात्मजाः।
एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने॥
Your sons shall range abroad in the form of gods — blessings upon you.” So the two, mother and son, made their resolve there in the penance-grove,

तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः बलसूदनः प्राञ्जलिः सन् इदं वाक्यम् उवाच — ‘यथा त्वया उक्तं तत् सर्वम् एव भविष्यति, अत्र संशयः नास्ति; भद्रं ते, तव आत्मजाः देवरूपाः सन्तः विचरिष्यन्ति।’ अत्र इन्द्रस्य विनयः द्रष्टव्यः — यः शत्रुनाशाय प्रविष्टः, सः एव अधुना प्राञ्जलिः मातरम् अनुनयति। एवं तौ मातापुत्रौ तपोवने निश्चयं कृत्वा परस्परं प्रसन्नौ जातौ। ‘सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः’ इति वचनेन इन्द्रः न केवलं क्षमां प्राप्नोति, अपि तु मातुः सङ्कल्पं स्वकीयम् आज्ञारूपेण स्वीकरोति। एवम् एकस्मिन् एव संवादे वैरं मैत्रीरूपेण परिणतम्; सप्त खण्डाः च देवगणत्वं प्राप्ताः।

Hearing her, thousand-eyed Purandara, slayer of Bala, joined his palms and said: "All this will be just as you have said; there is no doubt of it. Bless you; your sons will move about in the form of gods." Indra's humility is worth seeing: the one who entered her to destroy an enemy now with folded hands conciliates a mother. So mother and son made their resolve there in the forest of penance and were reconciled. With his promise Indra not only won forgiveness but accepted his mother's wish as a command of his own. So in a single conversation enmity turned into friendship, and the seven pieces became hosts of gods.

Report an error

५त्रिदिवगमनम्, विश्वामित्रेण देशपरिचयः

१०जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नः श्रुतम्।
एष देशः स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषितः पुरा॥
and both went to heaven with their purposes fulfilled — so we have heard. This, Kākutstha, is that very land where great Indra dwelt long ago,

११दितिं यत्र तपःसिद्धामेवं परिचचार सः।
इक्ष्वाकोस्तु नरव्याघ्र पुत्रः परमधार्मिकः॥
and where he waited in this fashion upon Diti when she was perfected in her penance. Now Ikṣvāku, tiger among men, had a son of the highest righteousness,

तौ कृतार्थौ सन्तौ त्रिदिवं जग्मतुः — इति अस्माभिः श्रुतम्, इति विश्वामित्रः वदति। ततः सः रामं सम्बोधयति — ‘हे काकुत्स्थ, एषः एव सः देशः यत्र पुरा महेन्द्रः अध्युषितः, यत्र च सः तपःसिद्धां दितिम् एवं परिचचार।’ एवं विश्वामित्रः स्थलपुराणं समाप्य वंशकथाम् आरभते — ‘हे नरव्याघ्र, इक्ष्वाकोः परमधार्मिकः पुत्रः आसीत्।’ अत्र कथायाः द्वे सूत्रे संयुज्येते — दैवी कथा मानुषीं राजवंशकथां प्रति नयति। ‘इति नः श्रुतम्’ इति पदेन विश्वामित्रः स्वयं साक्षी न, अपि तु परम्परया आगतां कथां कथयति इति सूचयति — एषा वाल्मीकेः कथाकथनरीतिः। ‘एष देशः’ इति च देशदर्शनेन कथा उत्थापिता, यतः तौ रामलक्ष्मणौ तत्र एव उपविष्टौ आस्ताम्।

"And the two of them, their purposes fulfilled, went to heaven, so we have heard," said Viśvāmitra. Then he turned to Rāma: "This, Kākutstha, is the very land where great Indra once lived, and where he waited upon Diti in this way when she was perfected in her austerity." Having finished the story of the place, Viśvāmitra began the story of its kings: "Ikṣvāku, tiger among men, had a most righteous son." Here two threads of the story are joined, and the tale of the gods leads into the history of a human royal line. "So we have heard" shows that Viśvāmitra is not a witness himself but tells a story handed down, which is Vālmīki's way of telling. And "this land" raises the story from what lies before their eyes, since Rāma and Lakṣmaṇa were seated in that very place.

Report an error

६विशालायाः निर्माणम्, वंशस्य आरम्भः

१२अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुतः।
तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता॥
born of Alambuṣā and renowned as Viśāla; and it was he who built in this place the city called Viśālā.

१३विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबलः।
सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः॥
Viśāla’s son, Rāma, was Hemacandra of great strength, and after Hemacandra came the one known as Sucandra.

१४सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुतः।
धूम्राश्वतनयश्चापि सृञ्जयः समपद्यत॥
Sucandra’s son, Rāma, was renowned as Dhūmrāśva, and Dhūmrāśva’s son in turn was Sṛñjaya.

सः इक्ष्वाकुपुत्रः अलम्बुषायाम् उत्पन्नः ‘विशालः’ इति विश्रुतः; तेन एव अस्मिन् स्थाने ‘विशाला’ इति पुरी कृता। विशालस्य सुतः महाबलः हेमचन्द्रः; हेमचन्द्रात् अनन्तरः सुचन्द्रः इति विख्यातः। सुचन्द्रस्य तनयः धूम्राश्वः इति विश्रुतः; धूम्राश्वस्य तनयः च सृञ्जयः समपद्यत। अत्र स्मर्तव्यम् — विश्वामित्रः रामलक्ष्मणौ सिद्धाश्रमात् मिथिलां नयन् मार्गे एतां विशालां प्राप्तवान्; अतः नगर्याः इतिहासकथनम् अतिथिधर्मानुसारि उपक्रमः। वंशकथने प्रत्येकं राजा ‘इति विश्रुतः’, ‘इति विख्यातः’ इति पदैः निर्दिष्टः; एतेन कीर्तिः एव राज्ञां परमं धनम् इति सूच्यते।

"That son of Ikṣvāku, born of Alambuṣā, was renowned as Viśāla, and it was he who built the city of Viśālā on this spot. Viśāla's son was mighty Hemacandra, and after Hemacandra came the one known as Sucandra. Sucandra's son was renowned as Dhūmrāśva, and Dhūmrāśva's son was Sṛñjaya." We should remember that Viśvāmitra reached Viśālā on the road from the Siddhāśrama to Mithilā, so telling the city's history was a fitting preface in keeping with the duties of a guest. Each king is introduced as "renowned" or "well known", suggesting that fame is a king's greatest wealth.

Report an error

७वंशपरम्परा सुमतिपर्यन्ता

१५सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान्।
कुशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः॥
Sṛñjaya’s son was the illustrious and valiant Sahadeva, and Sahadeva’s son was Kuśāśva, a man of the highest righteousness.

१६कुशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान्।
सोमदत्तस्य पुत्रस्तु काकुत्स्थ इति विश्रुतः॥
Kuśāśva’s son was the mighty and valiant Somadatta, and Somadatta’s son was the one known as Kākutstha.

१७तस्य पुत्रो महातेजाः सम्प्रत्येष पुरीमिमाम्।
आवसत्परमप्रख्यः सुमतिर्नाम दुर्जयः॥
His son, of great splendour, is the very man who now dwells in this city: Sumati by name, of the highest renown and hard to conquer.

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान् प्रतापवान् सहदेवः; सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः कुशाश्वः। कुशाश्वस्य महातेजाः प्रतापवान् सोमदत्तः; सोमदत्तस्य पुत्रः ‘काकुत्स्थः’ इति विश्रुतः। तस्य पुत्रः महातेजाः सम्प्रति एषः एव इमां पुरीम् आवसति — परमप्रख्यः दुर्जयः सुमतिः नाम। अत्र ‘काकुत्स्थ’ इति नाम द्विः प्रयुक्तम् — एकः वैशालिकः राजा, अपरः च रामः स्वयम्; उभयोः मूलं तु इक्ष्वाकुवंशे एव। नामानि — विशालः, हेमचन्द्रः, सुचन्द्रः, धूम्राश्वः, सृञ्जयः, सहदेवः, कुशाश्वः, सोमदत्तः, काकुत्स्थः, सुमतिः — एवं दश पुरुषाः क्रमेण गणिताः।

"Sṛñjaya's son was the illustrious and valiant Sahadeva, and Sahadeva's son was the most righteous Kuśāśva. Kuśāśva's son was the mighty and valiant Somadatta, and Somadatta's son was the one known as Kākutstha. His son, of great splendour, is the very man who lives in this city now: Sumati by name, most renowned and hard to conquer." The name Kākutstha appears twice here, once for a king of Viśālā and once for Rāma himself, and both go back to the line of Ikṣvāku. So ten generations are counted in order: Viśāla, Hemacandra, Sucandra, Dhūmrāśva, Sṛñjaya, Sahadeva, Kuśāśva, Somadatta, Kākutstha and Sumati.

Report an error

८वैशालिकनृपाणां माहात्म्यम्, रात्रिवासनिश्चयः

१८इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः।
दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः॥
By the grace of Ikṣvāku all the kings of Vaiśālī are long-lived, great of soul, valiant and thoroughly righteous.

१९इहाद्य रजनीमेकां सुखं स्वप्स्यामहे वयम्।
श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि॥
Here we shall sleep in comfort this one night; and tomorrow at dawn, best of men, you shall go to see Janaka.”

इक्ष्वाकोः प्रसादेन सर्वे वैशालिकाः नृपाः दीर्घायुषः महात्मानः वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः च भवन्ति। ततः विश्वामित्रः वदति — ‘अद्य इह एकां रजनीं वयं सुखं स्वप्स्यामः; श्वः प्रभाते हे नरश्रेष्ठ, त्वं जनकं द्रष्टुम् अर्हसि।’ अनेन वाक्येन मिथिलाप्रवेशस्य, धनुर्भङ्गस्य, सीतापरिणयस्य च सम्पूर्णा कथा सूच्यते। एषः सर्गः तस्याः महत्याः कथायाः द्वारम् उद्घाटयति। ‘इक्ष्वाकोः प्रसादेन’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — वैशालिकाः रामस्य एव पूर्वपुरुषस्य अनुग्रहेण समृद्धाः; अतः रामस्य तत्र आतिथ्यं स्वजनगृहे इव।

"By the grace of Ikṣvāku all the kings of Viśālā are long-lived, great-souled, valiant and thoroughly righteous. Here we shall sleep in comfort this one night, and tomorrow at dawn, best of men, you shall go to see Janaka." These words point ahead to the whole story of the entry into Mithilā, the breaking of the bow and the marriage to Sītā; this sarga opens the door to that great story. "By the grace of Ikṣvāku" matters too: the kings of Viśālā flourished by the favour of Rāma's own ancestor, so Rāma's welcome there was like a welcome in the house of kin.

Report an error

९सुमतेः प्रत्युद्गमनं सत्कारश्च

२०सुमतिस्तु महातेजा विश्वामित्रमुपागतम्।
श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठः प्रत्यागच्छन्महायशाः॥
Sumati of great splendour, foremost among the lords of men and of great fame, heard that Viśvāmitra had come, and went out to meet him.

२१पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः।
प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्॥
Having done him the highest honour, together with his chaplain and his kinsmen, he joined his palms, asked after his welfare, and then said to Viśvāmitra:

२२धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे विषयं मुने।
सम्प्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम॥
“I am blessed, I am favoured, in that you have come into my realm, sage, and I have had sight of you. There is no one more blessed than I.”

महातेजाः नरवरश्रेष्ठः महायशाः सुमतिः विश्वामित्रम् उपागतं श्रुत्वा प्रत्यागच्छत्। सोपाध्यायः सबान्धवः सः परमां पूजां कृत्वा प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रम् अब्रवीत् — ‘हे मुने, धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि; यतः मम विषये भवान् सम्प्राप्तः, दर्शनं च दत्तम्। मत्तः धन्यतरः कोऽपि नास्ति।’ एवं सर्गः अतिथिपूजया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सुमतिना सह संवादः, मिथिलागमनं, गौतमाश्रमदर्शनम्, अहल्याशापकथा च वर्ण्यन्ते। अत्र राज्ञः विनयः द्रष्टव्यः — सः न मुनिम् आह्वयति, अपि तु स्वयम् एव प्रत्युद्गच्छति; एषः एव शास्त्रोक्तः अतिथिसत्कारक्रमः — प्रत्युद्गमनम्, पूजा, कुशलप्रश्नः, प्रियवचनम् इति।

Sumati of great splendour, foremost of kings and of great fame, heard that Viśvāmitra had come and went out to meet him. With his priest and his kinsmen he paid him the highest honour, and with joined palms asked after his welfare and said: "I am blessed and favoured, sage, that you have come into my realm and let me see you. There is no one more blessed than I." So the sarga ends with the honouring of a guest; the next will tell of the talk with Sumati, the journey to Mithilā, the sight of Gautama's hermitage and the story of Ahalyā's curse. Notice the king's humility: he does not summon the sage but goes out himself to meet him. That is the proper order of receiving a guest: going out to meet him, honouring him, asking after his welfare and speaking kindly.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

३० पदानि
दुराधर्ष ४७.१ येन सह धर्षणं दुष्करम्, अनभिभवनीयः, दुर्जयः
सन्धिः
सहस्राक्षं + दुराधर्षं — अनुस्वारयोः स्थितिः; पदच्छेदे न किमपि परिवर्तनम्
समासः
दुःखेन आधर्षः (अभिभवः) यस्य सः — बहुव्रीहिः; दुर् उपसर्गपूर्वात् आ + धृष् धातोः ‘खल्’-सदृशः भावः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सहस्राक्षम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सानुनयम् ४७.१ अनुनयपूर्वकम्, प्रसादनपूर्वकम् — न कोपेन
सन्धिः
सानुनयम् + अब्रवीत् — मकारस्य अनुनासिकलोपे ‘सानुनयाब्रवीत्’ इति मुद्रणे संयुक्तम्
समासः
अनुनयेन सह वर्तते यत् तत् सानुनयम् — बहुव्रीहिगर्भः अव्ययीभावसदृशः प्रयोगः; क्रियाविशेषणत्वेन नपुंसकैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियाविशेषणम् (द्वितीया, एकवचनम्)
शकलीकृत ४७.२ खण्डशः कृतः, टुकडीकृतः — समीक्षितसंस्करणे तु ‘विफलीकृतः’ इति पाठः
सन्धिः
सप्तधा + शकलीकृतः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘शकल’ (खण्डः) शब्दात् च्विप्रत्यये ‘शकली’, ततः कृभ्वस्तियोगे ‘शकलीकृतः’
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गर्भः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
बलसूदन ४७.२ बलासुरस्य हन्ता — इन्द्रस्य नामान्तरम्; अत्र दितिः शत्रुहन्तारम् एव सान्त्वयति
सन्धिः
तव + अत्र = तवात्र — सवर्णदीर्घसन्धिः; ‘बलसूदन’ इति सम्बोधनम् असन्धिः
समासः
बलस्य (बलनामकस्य असुरस्य) सूदनः — षष्ठीतत्पुरुषः; सूद् धातोः ल्युट्
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
गर्भविपर्यय ४७.३ गर्भस्य विपरीतपरिणामः, गर्भनाशः — अत्र सप्तधा भेदनम्
सन्धिः
मम + गर्भविपर्यये — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गर्भस्य विपर्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः; वि + परि + इण् धातोः घञ्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (विषयसप्तमी)
स्थानपाल ४७.३ स्थानानां रक्षकाः, अधिष्ठातारः — मरुद्गणानां लोकस्थानानि ये पालयन्ति
सन्धिः
स्थानपालाः + भवन्तु — विसर्गस्य लोपे ‘स्थानपाला भवन्तु’
समासः
स्थानानां पालाः — षष्ठीतत्पुरुषः; पा धातोः ‘ण्वुल्’-रहितः कर्तरि अच्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वातस्कन्ध ४७.४ वायोः मार्गविशेषाः — आवहप्रवहादयः सप्त मरुन्मार्गाः
सन्धिः
वातस्कन्धाः + इमे — विसर्गलोपः, ‘वातस्कन्धा इमे’
समासः
वातस्य स्कन्धः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘वात’-उत्तरपदे सकारागमः (छान्दसः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पुत्रक ४७.४ वत्स, पुत्रक — दितिः इन्द्रम् एव पुत्रवत् सम्बोधयति; समीक्षितसंस्करणे ‘पुत्रकाः’ इति बहुवचनम्
सन्धिः
दिवि + पुत्रक — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — पुत्रशब्दात् स्वार्थे वात्सल्ये वा कन्प्रत्ययः
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
चरत्वेक ४७.५ एकः (गणः) चरतु — ब्रह्मलोके विचरतु इति विधिः
सन्धिः
चरतु + एकः — उकारस्य वकारादेशे (यण्सन्धिः) ‘चरत्वेकः’, विसर्गस्य लोपे ‘चरत्वेक इन्द्रलोकम्’
समासः
समासः नास्ति — चर् धातोः लोट्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्, ‘एक’ इति सङ्ख्यावाचकं कर्तृपदम्
विभक्तिः
क्रियापदं सह प्रथमान्तेन कर्त्रा
दिव्यवायु ४७.५ दिव्यः वायुः इति संज्ञा — समीक्षितसंस्करणे ‘दिवि वायुरिति ख्यातः’ इति पदच्छेदः
सन्धिः
दिव्यवायुः + इति — विसर्गस्य रेफे ‘दिव्यवायुरिति’
समासः
दिव्यः वायुः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इति’-संज्ञायाम्)
सुरश्रेष्ठ ४७.६ देवानां श्रेष्ठ — इन्द्रस्य सम्बोधनम्
सन्धिः
चत्वारः + तु = चत्वारस्तु — विसर्गस्य सकारः
समासः
सुरेषु श्रेष्ठः — सप्तमीतत्पुरुषः (अथवा षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
त्वत्कृत ४७.७ त्वया विहितम् — ‘मा रुदः’ इति तव एव वचनात् जातम्
सन्धिः
त्वत्कृतेन + एव — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ), तेन ‘त्वत्कृतेनैव’
समासः
त्वया कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः; युष्मच्छब्दस्य ‘त्वत्’ इति समासे आदेशः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘नाम्ना’ इत्यस्य विशेषणम्)
विश्रुत ४७.७ प्रसिद्धाः, प्रथिताः — सर्वत्र श्रुतनामानः
सन्धिः
विश्रुताः + तस्याः — पादान्तः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — वि + श्रु धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
इतीदम् ४७.८ एतत् एवंरूपं (वाक्यम्) — समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘दितिं बलनिषूदनः’ इति पाठः
सन्धिः
इति + इदम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई), ततः ‘वाक्यम् + इतीदम्’ इति मुद्रणे ‘वाक्यमितीदं’
समासः
समासः नास्ति — निपातः ‘इति’ सर्वनाम्ना ‘इदम्’ इत्यनेन युक्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्राञ्जलि ४७.८ कृताञ्जलिः, बद्धाञ्जलिः — विनयस्य सूचकम्
सन्धिः
प्राञ्जलिः + वाक्यम् — विसर्गस्य रेफे ‘प्राञ्जलिर्वाक्यम्’
समासः
प्रगतः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्तुः विशेषणम्)
देवरूप ४७.९ देवस्वरूपाः, देवतात्वं प्राप्ताः — समीक्षितसंस्करणे ‘देवभूताः’
सन्धिः
देवरूपाः + तव + आत्मजाः — विसर्गस्य सकारे तथा सवर्णदीर्घे ‘देवरूपास्तवात्मजाः’
समासः
देवस्य इव रूपं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
तपोवन ४७.९ तपश्चरणस्थानम् — अत्र कुशप्लवनम् इति दितेः तपोवनम्
सन्धिः
मातापुत्रौ + तपोवने — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तपसः वनम्, तपोऽर्थं वनम् — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘तपस्’ इत्यस्य विसर्गस्य उकारः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
कृतार्थ ४७.१० सिद्धप्रयोजनौ, सफलमनोरथौ — दितिः इन्द्रः च
सन्धिः
कृतार्थौ + इति — औकारस्य आवादेशे ‘कृतार्थाविति’
समासः
कृतः अर्थः याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
अध्युषित ४७.१० अधिष्ठितः, निवासेन युक्तः — यत्र इन्द्रः चिरं न्यवसत्
सन्धिः
महेन्द्र + अध्युषितः — सवर्णदीर्घे ‘महेन्द्राध्युषितः’
समासः
महेन्द्रेण अध्युषितः — तृतीयातत्पुरुषः; अधि + वस् धातोः क्तप्रत्ययः, सम्प्रसारणम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तपःसिद्धा ४७.११ तपसा सिद्धिं प्राप्ता — फलपर्यन्तं तपः कृतवती
सन्धिः
तपःसिद्धाम् + एवम् — मकारस्य अनुस्वारे ‘तपःसिद्धामेवं’
समासः
तपसा सिद्धा — तृतीयातत्पुरुषः; ‘तपस्’ इत्यस्य विसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्, ‘दितिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
नरव्याघ्र ४७.११ नरश्रेष्ठ — रामस्य सम्बोधनम्
सन्धिः
इक्ष्वाकोः + तु = इक्ष्वाकोस्तु — विसर्गस्य सकारः
समासः
नरेषु व्याघ्रः इव — उपमितसमासः (व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे)
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
अलम्बुषा ४७.१२ अलम्बुषा नाम अप्सराः — विशालस्य माता
सन्धिः
अलम्बुषायाम् + उत्पन्नः — मकारस्य लोपे ‘अलम्बुषायामुत्पन्नो’
समासः
समासः नास्ति — अप्सरसः संज्ञा
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (जननार्थे अधिकरणम्)
समपद्यत ४७.१४ जातः, सम्पन्नः — पुत्ररूपेण उत्पन्नः
सन्धिः
सृञ्जयः + समपद्यत — विसर्गस्य लोपे ‘सृञ्जयः समपद्यत’ इति मुद्रणे स्थितम्
समासः
समासः नास्ति — सम् + पद् धातोः लङ्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
सम्प्रत्येष ४७.१७ अधुना एषः एव — साम्प्रतिकः राजा सुमतिः
सन्धिः
सम्प्रति + एषः — इकारस्य यकारादेशे (यण्सन्धिः) ‘सम्प्रत्येषः’, विसर्गलोपे ‘सम्प्रत्येष पुरीमिमाम्’
समासः
समासः नास्ति — ‘सम्प्रति’ इति अव्ययम्, ‘एषः’ इति सर्वनाम
विभक्तिः
अव्ययम् सह प्रथमान्तेन सर्वनाम्ना
परमप्रख्य ४७.१७ अतिशयेन प्रसिद्धः, परमकान्तिमान् — समीक्षितसंस्करणे ‘अमरप्रख्यः’ (देवसदृशः)
सन्धिः
आवसत् + परमप्रख्यः → आवसत्परमप्रख्यः
समासः
परमा प्रख्या यस्य सः — बहुव्रीहिः; प्र + ख्या धातोः अङ्प्रत्ययान्तः ‘प्रख्य’
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुधार्मिक ४७.१८ अतिशयेन धर्मपराः, सुष्ठु धर्मानुष्ठातारः
सन्धिः
वीर्यवन्तः + सुधार्मिकाः — विसर्गस्य सकारे ‘वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः’ इति मुद्रणे स्थितम्
समासः
सुष्ठु धार्मिकाः — प्रादितत्पुरुषः; धर्मशब्दात् ठक्प्रत्यये ‘धार्मिक’
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्वप्स्यामहे ४७.१९ शयिष्यामहे — समीक्षितसंस्करणे ‘वत्स्यामहे’ (निवत्स्यामः); हिन्दीभाष्यं ‘शयिष्यामहे’ इति प्रचलितपाठम् अनुसरति
सन्धिः
सुखं + स्वप्स्यामहे — अनुस्वारस्य स्थितिः
समासः
समासः नास्ति — स्वप् धातोः लृट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषबहुवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
प्रत्यागच्छन् ४७.२० प्रत्युद्गतवान्, अभिमुखं गतवान् — समीक्षितसंस्करणे ‘प्रत्युद्गच्छन्’
सन्धिः
प्रत्यागच्छन् + महायशाः → प्रत्यागच्छन्महायशाः
समासः
समासः नास्ति — प्रति + आ + गम् धातोः लङ्, प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम्
सोपाध्याय ४७.२१ पुरोहितसहितः — राज्ञः सत्कारे उपाध्यायस्य साहचर्यम् औचित्यसूचकम्
सन्धिः
सोपाध्यायः + सबान्धवः — विसर्गस्य सकारे ‘सोपाध्यायः सबान्धवः’
समासः
उपाध्यायेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिगर्भः सहार्थे ‘स’-आदेशः (सहस्य सः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनुगृहीत ४७.२२ कृतानुग्रहः, प्रसादभाजनम् — अतिथेः आगमनम् एव अनुग्रहः इति भावः
सन्धिः
धन्यः + अस्मि + अनुगृहीतः + अस्मि — विसर्गस्य उकारे गुणे च ‘धन्योऽस्मि’, ततः यण्सन्धौ ‘धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि’
समासः
समासः नास्ति — अनु + ग्रह् धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्