- सन्धिः
- हेतु + अर्थ → हेत्वर्थ — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- हेतुना अर्थेन च संहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
Ayodhyā Kāṇḍa — Sarga 85
Bharata's grief before Guha
भरतस्य गुहं प्रति प्रत्युत्तरम्, मार्गप्रश्नः, गुहस्य शङ्का तस्याः च निरासः, रात्रौ भरतस्य शोकाग्निः
अस्मिन् सर्गे गुहस्य आतिथ्यनिवेदनम् अनु महाप्राज्ञः भरतः हेत्वर्थसंहितेन वाक्येन प्रत्युत्तरं ददाति — ‘हे मम गुरोः सखे, ईदृशीं सेनाम् अपि अर्चयितुम् इच्छसि इति तव कामः ऊर्जितः’ इति। ततः मार्गं दर्शयन् पृच्छति — ‘भरद्वाजाश्रमं कतरेण गच्छामि? अयं गङ्गानूपः देशः गहनः दुरत्ययः च।’ गुहः प्राञ्जलिः सन् देशज्ञान् दाशान् आत्मानं च सहायत्वेन प्रतिश्रुत्य अकस्मात् शङ्कते — ‘कच्चित् रामं प्रति दुष्टभावेन न व्रजसि? इयं महती सेना मम शङ्कां जनयति।’ भरतः आकाशः इव निर्मलः श्लक्ष्णया वाचा उत्तरं ददाति — ‘राघवः मे ज्येष्ठः भ्राता पितृसमः; तं निवर्तयितुम् एव यामि; अन्या बुद्धिः न कार्या, सत्यं ब्रवीमि।’ गुहः हर्षितः तं प्रशंसति — ‘अयत्नादागतं राज्यं त्यक्तुम् इच्छसि, ते कीर्तिः शाश्वती लोकान् अनुचरिष्यति।’ ततः सूर्यः अस्तं गच्छति, भरतः च सेनां संनिवेश्य शत्रुघ्नेन सह शयनं गच्छति। किन्तु रामचिन्तामयः शोकः तं दहति — अन्तर्दाहः, सर्वगात्रेभ्यः स्वेदः, अन्ते च महत् दुःखशैलरूपकम्। हृदयज्वरार्दितः यूथहतः ऋषभः इव सः शमं न लभते; गुहः च तं पुनः आश्वासयति — एतेन सर्गः समाप्यते।
१भरतस्य प्रत्युत्तरं मार्गजिज्ञासा च
१एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम्।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम्॥When Guha had spoken so, the great-minded Bharata answered the lord of the Niṣādas with words full of reason and purpose.
२ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोः सखे।
यो मे त्वमीदृशीं सेनामभ्यर्चयितुमिच्छसि॥“Your wish is a lofty one indeed, friend of my elder brother, in that you would honour so great an army of mine.”
३इत्युक्त्वा स महातेजा गुहं वचनमुत्तमम्।
अब्रवीद्भरतः श्रीमान्पन्थानं दर्शयन्पुनः॥Having said this fine speech to Guha, the illustrious and mighty Bharata pointed out the road and spoke to him again.
४कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं यथा।
गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गानूपो दुरत्ययः॥“By which of these ways shall I go so as to reach Bharadvāja’s hermitage? This marshland along the Ganges is very dense and hard to get through.”
५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो गहनगोचरः॥Hearing these words of the wise prince, Guha, whose range is the wild forest, folded his hands and answered.
६दाशास्त्वनुगमिष्यन्ति देशज्ञाः सुसमाहिताः।
अहं चानुगमिष्यामि राजपुत्र महाबल॥“Fishermen who know the country and are well on their guard will go with you, and I too shall go with you, mighty prince.”
पूर्वस्मिन् सर्गे निषादाधिपतिः गुहः भरताय मत्स्यमांसमधूनि फलमूलानि निवासं च निवेदितवान् आसीत्, ‘अयं देशः ते निष्कुटः, वयं च ते वञ्चिताः — अज्ञातागमनात् अप्रस्तुताः’ इति च उक्तवान्। अस्मिन् सर्गे महाप्राज्ञः भरतः तम् एवम् उक्तवन्तं गुहं हेतुना प्रयोजनेन च युक्तेन वाक्येन प्रत्युवाच — ‘हे सखे, त्वं मम गुरोः रामस्य सुहृत्; यत् त्वम् ईदृशीं महतीं सेनाम् अपि अर्चयितुम् इच्छसि, तव सः कामः ऊर्जितः एव। तव श्रद्धया एव सर्वेषां सत्कारः कृतः जातः’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — भरतः भोजनम् आतिथ्यं वा न गृह्णाति, यतः सः शोकव्रतस्थः; किन्तु गुहस्य सौहार्दं पूर्णतया स्वीकरोति। एतत् एव अस्य सर्गस्य प्रारम्भिकं शीलदर्शनम्। ततः सः श्रीमान् महातेजाः हस्तेन गन्तव्यं मार्गं दर्शयन् पुनः पृच्छति — ‘कतरेण पथा भरद्वाजस्य आश्रमं गमिष्यामि? अयं गङ्गातीरस्थः अनूपदेशः भृशं गहनः दुरत्ययः च।’ इयम् एव जिज्ञासा सर्गस्य गतिं निर्धारयति। तस्य धीमतः राजपुत्रस्य तद् वचनं श्रुत्वा गहनवनगोचरः गुहः प्राञ्जलिः भूत्वा उत्तरं ददाति — ‘देशज्ञाः सुसमाहिताः दाशाः त्वाम् अनुगमिष्यन्ति; अहम् अपि, हे महाबल राजपुत्र, त्वया सह गमिष्यामि।’ यः वने जातः वने वर्धितः, सः एव मार्गदर्शकः भवितुम् अर्हति। एवं प्रथमेषु षट्सु श्लोकेषु भरतस्य विनयः, गुहस्य च साहाय्यबुद्धिः — उभयोः सौहार्दस्य दृढा भूमिका स्थापिता।
In the previous sarga Guha, lord of the Niṣādas, had offered Bharata fish, meat, honey, fruit, roots and lodging, saying that the land was Bharata's own garden and that his coming had caught them unprepared. Now the wise Bharata answered him with words full of reason and purpose: “Friend of my elder brother, your wish to honour so great an army of mine is a noble one indeed; by your goodwill alone everyone has already been honoured.” Notice that Bharata does not take the food and hospitality, for he is keeping the observances of mourning, yet he accepts Guha's friendship wholeheartedly; this is the first glimpse of his character in the sarga. Then the illustrious and mighty prince pointed out the road with his hand and asked again: “Which way shall I go to reach Bharadvāja's hermitage? This marshland along the Gaṅgā is very thick and hard to get through.” That question sets the course of the sarga. Hearing the wise prince, Guha, at home in the deep forest, folded his hands and answered: “Fishermen who know the country, and are well on their guard, will go with you, and I too will go with you, mighty prince.” One born and raised in the forest is the right guide through it. So in these first verses Bharata's humility and Guha's readiness to help lay a firm foundation for their friendship.
२गुहस्य शङ्का भरतस्य च सत्यवचनम्
७कच्चिन्न दुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे॥“Only tell me: you do not march with ill will against Rāma, whose deeds cost him no effort? This great army of yours rather raises a doubt in me.”
८तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः।
भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत्॥To Guha, who spoke so, Bharata, as spotless as the sky, replied in gentle words.
९मा भूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि।
राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृसमो मतः॥“May that time never come, that hard thing you speak of; you ought not to suspect me. Rāghava is my elder brother, and I hold him to be as a father.”
१०तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम्।
बुद्धिरन्या न मे कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते॥“I am going to bring back Kākutstha, who is living in the forest. You must form no other thought of me, Guha; I tell you the truth.”
अनन्तरं गुहः सहसा स्वस्य अन्तःस्थं संशयम् उद्घाटयति — ‘कच्चित् त्वम् अक्लिष्टकर्मणः रामस्य प्रति दुष्टभावेन न व्रजसि? इयं ते महती चतुरङ्गिणी सेना मम मनसि शङ्कां जनयति इव।’ गुहः रामस्य प्रियसखा, अतः तस्य एषा शङ्का सहजा एव; सेनया सह आगतः अनुजः किम् अर्थम् आगच्छेत् इति प्रश्नः लोकस्य अपि भवेत्। तम् एवं भाषमाणं गुहं भरतः आकाशः इव निर्मलः सन् श्लक्ष्णया मृदुलया वाचा प्रत्याह — ‘यत् कष्टं तादृशः कालः कदापि मा भूत्; मां शङ्कितुं न अर्हसि। सः राघवः मम ज्येष्ठः भ्राता, मया पितृसमः मतः। तं वनवासिनं काकुत्स्थं निवर्तयितुम् एव अहं यामि। हे गुह, मयि अन्या बुद्धिः न कार्या; तुभ्यं सत्यं ब्रवीमि।’ शङ्कायाः उत्तरं क्रोधेन न, अपितु माधुर्येण सत्यवचनेन च दत्तम् — अत्र एव भरतस्य महत्त्वं प्रकाशते। ‘आकाश इव निर्मलः’ इति उपमया कविः सूचयति — यस्य मनसि मलिनं किमपि नास्ति, सः एव शङ्कां सहते, न च कुप्यति।
Then Guha suddenly voiced the doubt he held within: “Only tell me — you are not marching against Rāma, whose deeds cost him no effort, with evil intent? This great fourfold army of yours raises a doubt in my mind.” As Rāma's dear friend, Guha's suspicion was natural; anyone might ask why a younger brother would come with an army. To Guha's words Bharata, spotless as the sky, replied gently: “May the time you speak of never come; you should not suspect me. Rāghava is my elder brother, and I hold him as a father. I am going to bring Kākutstha back from his life in the forest. You must think nothing else of me, Guha; I am telling you the truth.” He answered suspicion not with anger but with gentleness and truth, and in that his greatness shines. The image of the clear sky tells us that one whose mind holds nothing impure can bear suspicion without taking offence.
३गुहस्य प्रशंसा, सूर्यास्तः, शयनगमनम्
११स तु संहृष्टवदनः श्रुत्वा भरतभाषितम्।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः॥Hearing what Bharata said, his face lit up with joy, and in delight he spoke to Bharata once more.
१२धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले।
अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि॥“You are blessed. I see no one on the face of the earth to equal you, who wish to give up a kingdom that has come to you without effort.”
१३शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननु चरिष्यति।
यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि॥“Your fame will be everlasting and will range through the worlds, since you wish to bring back Rāma, who has gone into hardship.”
१४एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा।
बभौ नष्टप्रभः सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत॥While Guha was speaking thus to Bharata, the sun lost its brightness and night came on.
१५संनिवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः।
शत्रुघ्नेन समं श्रीमाञ्छयनं पुनरागमत्॥Gratified by Guha, the illustrious Bharata had the army settled for the night and went back with Śatrughna to his bed.
भरतस्य भाषितं श्रुत्वा गुहस्य वदनं संहृष्टम् अभवत्; सन्देहः निर्मूलः जातः, सः च हर्षितः पुनः एव भरतं प्रति वाक्यम् अब्रवीत् — ‘धन्यः त्वम्! अस्मिन् जगतीतले त्वया तुल्यं कमपि न पश्यामि, यः अयत्नात् आगतं राज्यम् अपि त्यक्तुम् इच्छति। सामान्यः जनः प्रयत्नेन अपि राज्यम् इच्छति, त्वं तु प्रयत्नं विना प्राप्तम् अपि त्यजसि। या ते कीर्तिः सा शाश्वती भूत्वा लोकान् अनुचरिष्यति, यतः त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुम् इच्छसि।’ एवं गुहे भरतं प्रति सम्भाषमाणे सति सूर्यः नष्टप्रभः अभवत्, रजनी च अभ्यवर्तत — संवादस्य समाप्तिः दिवसस्य समाप्त्या सह कविना योजिता। ततः गुहेन परितोषितः श्रीमान् भरतः तां सेनां यथास्थानं संनिवेश्य शत्रुघ्नेन समं पुनः शयनं प्रति आगच्छत्। दिवसः समाप्तः, किन्तु भरतस्य रात्रिः न समाप्यते — अग्रिमाः श्लोकाः तस्य निद्राराहित्यम् एव वर्णयन्ति। सेनायाः विश्रामः सिद्धः, राज्ञः पुत्रस्य तु न।
Hearing what Bharata said, Guha's face lit up with joy; his doubt was uprooted, and in his delight he spoke to Bharata again: “You are blessed! I see no one on earth to equal you, who want to give up a kingdom that came to you without any effort.” Ordinary men strive to win a kingdom; Bharata was giving up one he had gained without striving. “Your fame will last for ever and travel through the worlds, because you want to bring back Rāma, who has fallen on hardship.” As Guha was speaking so, the sun lost its brightness and night came on; the poet joins the end of their talk to the end of the day. Then illustrious Bharata, gladdened by Guha, had the army settled for the night and went back with Śatrughna to his bed. The day was over, but Bharata's night would not end, and the verses that follow describe his sleeplessness: the army found its rest, but the king's son did not.
४भरतस्य शोकाग्निः, दुःखशैलरूपकं च
१६रामचिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः।
उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः॥A grief made wholly of thinking about Rāma came upon the great-souled Bharata, who did not deserve such grief and whose eyes were set on dharma.
१७अन्तर्दाहेन दहनः संतापयति राघवम्।
वनदाहाभिसंतप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम्॥An inner burning scorched the son of Raghu, as a fire hidden within scorches a tree already seared by a forest blaze.
१८प्रसृतः सर्वगात्रेभ्यः स्वेदं शोकाग्निसम्भवम्।
यथा सूर्यांशुसंतप्तो हिमवान्प्रसृतो हिमम्॥From all his limbs flowed sweat born of the fire of his grief, as the Himālaya, seared by the sun’s rays, lets its snow flow down.
१९ध्याननिर्दरशैलेन विनिःश्वसितधातुना।
दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा॥With meditation for its caverns, sighs for its veins of ore, a thicket of dejection for its trees, and the toil of grief for its lofty peaks,
२०प्रमोहानन्तसत्त्वेन संतापौषधिवेणुना।
आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः॥with utter bewilderment for its countless creatures, and burning within and without for its herbs and its bamboos — a huge mountain of sorrow overwhelmed Kaikeyī’s son.
शय्यायां शयितस्य महात्मनः भरतस्य मनसि रामचिन्तामयः शोकः उपस्थितः — तादृशः शोकः तस्य अनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य न उचितः आसीत्, तथापि सः आगतः; यः अपराधं न कृतवान्, सः एव दण्डम् इव अनुभवति। अन्तर्दाहेन दहनः तं राघवं संतापयति, यथा वनदाहेन अभिसंतप्तं पादपं तस्य एव कोटरे गूढः अग्निः अधिकं दहति — बाह्यं दुःखम् अपि आन्तरात् अल्पम् एव। तस्य सर्वेभ्यः गात्रेभ्यः शोकाग्निसम्भवः स्वेदः प्रसृतः, यथा सूर्यांशुभिः संतप्तः हिमवान् हिमं प्रस्रवति। ततः कविः सर्वं दुःखम् एकेन विशालेन रूपकेण दर्शयति — महान् दुःखशैलः कैकयीसुतम् आक्रान्तवान्। तस्य शैलस्य निर्दराः ध्यानम्, धातवः विनिःश्वासाः, पादपसंघः दैन्यम्, अधिशृङ्गाणि शोकजनितः आयासः, अनन्तसत्त्वानि प्रमोहः, ओषधयः वेणवः च आभ्यन्तराः बाह्याः च संतापाः। एकस्मिन् एव रूपके भरतस्य सम्पूर्णा मानसी दशा चित्रिता — एषा वाल्मीकेः विशिष्टा रीतिः। ‘कैकयीसुतः’ इति नाम्ना अपि सूचना — यस्याः मातुः वरेण एतत् सर्वं जातम्, तस्याः एव पुत्रः इदानीं तस्य भारं वहति।
As the great-souled Bharata lay on his bed, a grief made wholly of thoughts of Rāma came over him — a grief he did not deserve, he whose eyes were set on dharma; yet it came, and the one who had done no wrong felt it like a punishment. An inner burning scorched the Rāghava, as a fire hidden in its hollow burns a tree already seared by a forest blaze; the outward sorrow was small beside the inward. From all his limbs flowed sweat born of the fire of grief, as the Himālaya, scorched by the sun's rays, lets its snow run down. Then the poet shows all his suffering in one vast image: a great mountain of sorrow overwhelmed Kaikeyī's son. Brooding was its caverns, his sighs its veins of ore, dejection its thickets of trees, the weariness of grief its lofty peaks, utter bewilderment its countless creatures, and the burning within and without its herbs and bamboos. In a single image Bharata's whole state of mind is painted, a manner characteristic of Vālmīki. Even calling him Kaikeyī's son is telling: the son of the mother whose boon caused all this now bears its weight.
५भरतस्य अशान्तिः, गुहेन पुनराश्वासनम्
२१विनिःश्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसंज्ञः परमापदं गतः।
शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः॥Sighing deeply, utterly downcast, his senses clouded, fallen into the worst of calamities, that bull among men found no calm, tormented by the fever of his heart, like a bull cut off from its herd.
२२गुहेन सार्धं भरतः समागतो महानुभावः सजनः समाहितः।
सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुहः समाश्वासयदग्रजं प्रति॥Bharata, a man of great presence, attended by his people and self-possessed, had come to Guha; and Guha then consoled the deeply grieving Bharata once again about his elder brother.
सः नरर्षभः विनिःश्वसन् भृशदुर्मनाः प्रमूढसंज्ञः च परमाम् आपदं गतः; हृदयज्वरेण अर्दितः सन् शमं न लेभे — यूथात् हतः वियुक्तः ऋषभः यथा। उपमा मार्मिका — यः स्वयं यूथपतिः, सः एव यूथहीनः जातः। अन्ते महानुभावः सजनः समाहितः च भरतः गुहेन सह समागतः; तदा गुहः तं सुदुर्मनसम् अग्रजचिन्तापरं भरतं पुनः समाश्वासयत्। एतेन आश्वासनेन एव अग्रिमः सर्गः आरभ्यते — गुहः तत्र लक्ष्मणस्य सद्भावं विलापं च वर्णयिष्यति। एवम् अयं सर्गः संवादेन आरब्धः शोकेन च समाप्तः, अग्रिमस्य च कथासूत्रं गुहस्य मुखे एव निक्षिप्तम्।
Sighing deeply, utterly downcast, his senses clouded, sunk in the worst of calamities, that bull among men found no peace, tormented by the fever in his heart, like a bull cut off from its herd — he who should lead the herd was himself without one. At last the great-hearted Bharata, self-possessed and with his people round him, came to Guha, and Guha once more consoled him as he grieved, his thoughts all on his elder brother. With that consolation the next sarga begins, in which Guha will tell of Lakṣmaṇa's loyalty and lament. So this sarga, which began with conversation, ends in grief, and the thread of the next is placed in Guha's mouth.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥
Word notes
Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.
- सन्धिः
- निषाद + अधिपति → निषादाधिपति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- निषादानाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- समासे ‘महत्’ इत्यस्य स्थाने ‘महा’ इति आदेशः; स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- महान् प्राज्ञः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ऊर्ज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘त्वम् + ईदृशीम्’ इत्यत्र बाह्यसन्धिना ‘त्वमीदृशीम्’ इति मुद्रितम्; पदान्तर्गतं सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ईदृश्’ शब्दस्य स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सेनाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + अर्चयितुम् → अभ्यर्चयितुम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + अर्च्’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पथिन्’ शब्दस्य द्वितीयैकवचनम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- गङ्गा + अनूप → गङ्गानूप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- गङ्गायाः अनूपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + अत्यय → दुरत्यय — रुत्वम्, ततः रेफः (सकारस्य रेफादेशः स्वरात् पूर्वम्)
- समासः
- दुःखेन अत्ययः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — द्वयोः पदयोः सन्धौ व्यञ्जनसंयोगः एव
- समासः
- गहनं गोचरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गुहः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- देशं जानन्ति इति देशज्ञाः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘दाशाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + आहित → समाहित — मकारस्य परसवर्णः न, अपितु सरलः संयोगः; पूर्वतः ‘सु’ इति उपसर्गः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ + धा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अत्र कठिनता बाह्यसन्धौ — रामस्य + अक्लिष्टकर्मणः → रामस्याक्लिष्टकर्मणः, सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), अतः मुद्रितं संयुक्तरूपम् एव उद्धृतम्; पदान्तर्गते तु न + क्लिष्ट → अक्लिष्ट इति नञः ‘अ’ आदेशः
- समासः
- अक्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘अक्लिष्टकर्मन्’ इति प्रातिपदिकम्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ऋकारान्तस्य ‘पितृ’ इत्यस्य समासे रूपं न परिवर्तते
- समासः
- पित्रा समः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ककुत्स्थ + अण् → काकुत्स्थ — आदिवृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + हृष्ट → संहृष्ट — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- संहृष्टं वदनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जगत्याः तलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + यत्न → अयत्न — नञः ‘अ’ इति आदेशः; ततः ‘अयत्नात् + आगतम्’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- न यत्नः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘आगतम्’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृच्छ्रं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रति + आनयितुम् → प्रत्यानयितुम् — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति + आ + नी’ धातोः तुमुन्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नष्टा प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सूर्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मं प्रेक्षते इति धर्मप्रेक्षः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘भरतस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘अन्तर्’ इति अव्ययस्य रेफः स्थितः एव; स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- अन्तः दाहः — अव्ययपूर्वपदः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दाह + अभि → दाहाभि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वनदाहेन अभिसंतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पादपम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सूर्य + अंशु → सूर्यांशु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अं = आं)
- समासः
- सूर्यस्य अंशवः, तैः संतप्तः — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हिमवान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निस् + दर → निर्दर — रुत्वम्, ततः रेफादेशः
- समासः
- ध्यानम् एव निर्दराः यस्य सः शैलः — रूपकगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘शैलेन’ इत्यनेन सामानाधिकरण्यम्)
- सन्धिः
- शोक + आयास → शोकायास — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- शोकजनितः आयासः — मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- समासान्तर्गतम्; समग्रं पदं तृतीयायाम् एकवचने
- सन्धिः
- संताप + ओषधि → संतापौषधि — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- संतापाः एव ओषधयः वेणवः च यस्य सः — रूपकगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ज्वर + अर्दित → ज्वरार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हृदयस्य ज्वरः, तेन अर्दितः — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + ऋषभ → यथर्षभ — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्)
- समासः
- ऋषभः यथा — अव्ययपूर्वपदः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्