- सन्धिः
- राम + मातृ — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रामस्य माता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘मातृ’ इत्यस्य तृतीयैकवचनम् ‘मात्रा’)
Ayodhyā Kāṇḍa — Sarga 62
Daśaratha and Kausalyā reconciled
राज्ञः मूर्च्छा प्रत्यागमनं च, पुरातनदुष्कृतस्मरणम्, कृताञ्जलिना राज्ञा कौसल्याप्रसादनम्, देव्याः क्षमायाचनम्, शोकस्य शत्रुत्ववर्णनम्, रात्रौ निद्रागमनम्
अस्मिन् सर्गे पूर्वसर्गस्य मूर्च्छायाः अनन्तरा दशा वर्ण्यते। क्रुद्धया सशोकया च राममात्रा परुषं वाक्यं श्रावितः राजा चिन्तयामास; मोहेन व्याकुलितेन्द्रियः सः दीर्घेण कालेन संज्ञाम् आप, दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य पार्श्वे स्थितां कौसल्यां दृष्ट्वा पुनः चिन्ताम् उपागमत्। चिन्तयतः तस्य अज्ञानात् शब्दवेधिना पूर्वं कृतं दुष्कृतं प्रत्यभात्; तेन शोकेन रामशोकेन च सः द्वाभ्यां शोकाभ्याम् अभितप्यते। ताभ्यां दह्यमानः सः वेपमानः अञ्जलिं कृत्वा अवाङ्मुखः कौसल्यां प्रसादयति — ‘प्रसादये त्वां कौसल्ये, अयम् अञ्जलिः मया रचितः; त्वं नित्यं परेषु अपि वत्सला अनृशंसा च। गुणवान् निर्गुणः वा पतिः धर्मं विमृशमानानां नारीणां प्रत्यक्षं दैवतम्। त्वं धर्मपरा दृष्टलोकपरावरा च, अतः दुःखिता अपि सुदुःखितं प्रति विप्रियं वक्तुं न अर्हसि।’ एतत् करुणं भाषितं श्रुत्वा कौसल्या प्रणालीव नवोदकं बाष्पं व्यसृजत्, राज्ञः पद्मसदृशम् अञ्जलिं मूर्ध्नि बद्ध्वा त्वरमाणाक्षरं वचः अब्रवीत् — ‘प्रसीद, शिरसा याचे, भूमौ निपतिता अस्मि; अहं क्षन्तव्या, न हन्तव्या। या पत्या सम्प्रसाद्यते सा श्लाघनीया न भवति। धर्मं जानामि, त्वां सत्यवादिनं जाने; यत् किमपि उक्तं तत् पुत्रशोकार्तया मया उक्तम्। शोकः धैर्यं नाशयति, श्रुतं नाशयति, सर्वं नाशयति; शोकसमः रिपुः नास्ति। रिपुहस्तात् आपतितः प्रहारः सोढुं शक्यः, आपतितः शोकः तु सुसूक्ष्मः अपि न। रामस्य वनवासाय पञ्चरात्रः गण्यते, सः च शोकहतहर्षायाः मम पञ्चवर्षोपमः; तं चिन्तयन्त्याः मे हृदि अयं शोकः नदीनां वेगेन समुद्रसलिलम् इव वर्धते।’ एवं कथयन्त्याः तस्याः शुभं वचः श्रुत्वा सूर्यः मन्दरश्मिः अभवत्, रजनी च अभ्यवर्तत; देव्याः वाक्यैः प्रह्लादितः शोकेन च समाक्रान्तः नृपः निद्रायाः वशम् एयिवान्।
१परुषवाक्यश्रवणात् मूर्च्छा, संज्ञायाः प्रत्यागमनम्
१एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः॥So the king, made to listen to those harsh words by Rāma’s mother in her anger and her grief, fell to brooding in his misery.
२चिन्तयित्वा स च नृपो मोहव्याकुलितेन्द्रियः।
अथ दीर्घेण कालेन संज्ञामाप परंतपः॥And as he brooded, the king’s senses were confounded by a swoon; only after a long while did that scorcher of his foes come to himself again.
३स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निःश्वसन्।
कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा ततश्चिन्तामुपागमत्॥The moment he recovered his senses, sighing long and hot, and seeing Kausalyā there at his side, he sank into thought once more.
पूर्वसर्गस्य अन्ते कौसल्यायाः दारुणं वचः श्रुत्वा राजा मूर्च्छितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे सा एव अवस्था विस्तार्यते। क्रुद्धया सशोकया च राममात्रा परुषं वाक्यं श्रावितः सः दुःखितः सन् चिन्तयामास। चिन्तयित्वा च मोहेन व्याकुलितेन्द्रियः अभवत्; ततः दीर्घेण कालेन परंतपः संज्ञाम् आप। संज्ञाम् उपलभ्य एव सः दीर्घम् उष्णं च निःश्वसन् पार्श्वे स्थितां कौसल्यां दृष्ट्वा पुनः चिन्ताम् उपागमत्। अत्र कविः चिन्ता-मोह-संज्ञा-चिन्ता इति वर्तुलं दर्शयति — शोकात् मूर्च्छा, मूर्च्छायाः प्रत्यागमनम्, पुनः च शोकः। अत्र ‘परुषं वाक्यं श्रावितः’ इति कर्मणि प्रयोगेण कविः राज्ञः निष्क्रियतां दर्शयति — सः न प्रतिवदति, केवलं शृणोति। ‘परंतपः’ इति विरुद्धं विशेषणम् अपि सार्थकम् — यः शत्रून् तापयति सः एव अधुना स्वशोकेन तप्यते। कौसल्यायाः क्रोधः तु न स्थायी; आगामिषु श्लोकेषु सः एव क्षमायाचनया परिणमति। सर्गस्य आरम्भः एव पूर्वसर्गस्य अन्तिमशब्दैः सह सन्धीयते।
At the end of the previous sarga the king had fainted on hearing Kausalyā's terrible words, and here that moment is drawn out. Made to hear such harsh words from Rāma's mother in her anger and grief, the unhappy king fell to brooding. As he brooded, his senses were thrown into confusion by a swoon, and only after a long while did that scorcher of his foes come to himself. As soon as he recovered his senses, sighing long and hot, he saw Kausalyā at his side and sank into thought again. The poet shows a circle: brooding, swoon, recovery, brooding again, from grief to faint, from faint back to consciousness, and again to grief. "Made to hear" shows the king's passivity: he did not answer, he only listened. The epithet "scorcher of his foes" is pointed: he who used to scorch his enemies was now scorched by his own grief. Kausalyā's anger, though, would not last; in the verses to come it turns into a plea for forgiveness. So the sarga opens joined to the last words of the one before.
२पुरातनदुष्कृतस्य स्मरणम्, द्विविधः सन्तापः
४तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात्कर्म दुष्कृतम्।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना॥And as he thought, there came back to him the evil deed he had done long before, in ignorance, when he could strike by sound alone.
५अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः।
द्वाभ्यामपि महाराजः शोकाभ्यामभितप्यते॥Sick at heart from that old grief and from his grief for Rāma, the great king was scorched by both griefs together.
६दह्यमानस्तु शोकाभ्यां कौसल्यामाह दुःखितः।
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः॥Burning with the two of them, the stricken king spoke to Kausalyā — trembling, his hands folded, his face bent low to win her favour.
चिन्तयतः तस्य पूर्वं कृतं दुष्कृतं कर्म प्रत्यभात् — यत् तेन अज्ञानात् शब्दवेधिना कृतम् आसीत्। अत्र प्रथमवारं कथायाः नूतनं सूत्रम् उद्घाट्यते; तस्य विस्तारः त्रिषष्टितमे सर्गे भविष्यति। तेन दुष्कृतशोकेन रामशोकेन च सः अमनाः अभवत्, द्वाभ्याम् अपि शोकाभ्यां महाराजः अभितप्यते। ताभ्यां दह्यमानः दुःखितः सः वेपमानः अञ्जलिं कृत्वा अवाङ्मुखः सन् प्रसादार्थं कौसल्याम् आह। राजा भूत्वा अपि पत्न्याः पुरतः अञ्जलिबन्धनम् — एतत् एव तस्य पश्चात्तापस्य परिमाणम्। ‘अज्ञानात्’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — कर्म अनिच्छया कृतम् आसीत्, तथापि तस्य फलं न मुञ्चति इति कर्मसिद्धान्तः अत्र सूच्यते। द्वौ शोकौ भिन्नकालिकौ — एकः पुरातनः, अपरः अधुनातनः; उभौ च एकस्मिन् एव क्षणे राजानं दहतः।
As he brooded, there came back to him an evil deed he had done long ago in ignorance, when he could shoot at a target by its sound alone. Here a new thread of the story is opened for the first time; it will be unfolded in the sixty-third sarga. Sick at heart from that old grief and from his grief for Rāma, the great king was scorched by both at once. "In ignorance" matters: the deed was done unintentionally, yet its fruit did not let him go, and here the law of action is hinted at. The two griefs belonged to different times, one old, one new, and both burned the king in the same moment. Burning with both, the stricken king, trembling, with folded hands and face bent low, spoke to Kausalyā to win her forgiveness. That a king should fold his hands before his wife shows the measure of his remorse.
४कौसल्यायाः बाष्पमोक्षः क्षमायाचनं च
१०तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम्।
कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम्॥Hearing that piteous speech, spoken by the king in his wretchedness, Kausalyā let her tears fall as a gutter lets fall fresh rainwater.
११सा मूर्ध्नि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम्।
संभ्रमादब्रवीत्त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः॥Weeping, she took the king’s folded hands — like a lotus — and set them on her head; then, alarmed and agitated, she spoke, her syllables tumbling over one another.
१२प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याहं न हि त्वया॥“Be gracious to me. I beg you with my head bowed; I have fallen at your feet. That you should entreat me, my lord, is itself my undoing. It is your pardon I deserve from you, and not this.
दीनस्य राज्ञः तत् करुणं भाषितं श्रुत्वा कौसल्या प्रणाली नवोदकम् इव बाष्पं व्यसृजत्। रुदती सा राज्ञः पद्मसदृशम् अञ्जलिं स्वमूर्ध्नि बद्ध्वा, संभ्रमात् त्रस्ता सती त्वरमाणाक्षरं वचः अब्रवीत् — ‘प्रसीद, शिरसा याचे, भूमौ निपतिता अस्मि ते। हे देव, याचिता अहम् एव हता; अहं त्वया क्षन्तव्या, न हि हन्तव्या।’ अत्र भावपरिवर्तनं द्रष्टव्यम् — या पूर्वसर्गे उपालभते स्म, सा एव अधुना पादयोः निपतति; क्रोधः शोकजन्यः आसीत् इति स्पष्टम्। ‘प्रणालीव नवोदकम्’ इति उपमा वर्षाकालात् गृहीता — अविरतं धाराप्रवाहः इति भावः। ‘त्वरमाणाक्षरम्’ इति पदेन तस्याः वाचः वेगः स्पष्टीक्रियते — शब्दाः परस्परं मिलन्ति इव।
Hearing the king's pitiful words in his distress, Kausalyā shed tears as a gutter pours fresh rainwater, an image from the rainy season for a ceaseless stream. Weeping, she took the king's folded hands, lovely as a lotus, and placed them on her head, and in her alarm and agitation she spoke, her words tumbling over one another. Be gracious, she said; I beg you with bowed head; I have fallen at your feet. That you should plead with me, my lord, is my undoing; I am the one to be forgiven by you, not to be struck down like this. Note the change of mood: she who reproached him in the previous sarga now fell at his feet, which makes it plain that her anger had been born of grief.
५‘शोकसमः रिपुः नास्ति’ इति देव्याः वचनम्
१३नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता।
उभयोर्लोकयोर्लोके पत्या या सम्प्रसाद्यते॥“She is no woman to be praised in either world who in this world has to be coaxed into good temper by her wise husband.
१४जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम्।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम्॥“I know what dharma is, you who know dharma; I know you for a man who speaks the truth. Whatever I said, I said it in the pain of grief for my son.
१५शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः॥“Grief destroys firmness; grief destroys learning; grief destroys everything. There is no enemy like grief.
१६शक्यमापतितः सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः।
सोढुमापतितः शोकः सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते॥“A blow that falls from an enemy’s hand can be borne; but grief, once it falls, cannot be borne, however slight it is.
सा स्वदोषं स्वीकरोति — ‘या स्त्री बुद्धिमता पत्या सम्प्रसाद्यते, सा उभयोः लोकयोः श्लाघनीया न भवति। हे धर्मज्ञ, अहं धर्मं जानामि, त्वां च सत्यवादिनं जाने; यत् किमपि मया उक्तं तत् पुत्रशोकार्तया उक्तम्।’ ततः शोकस्य स्वभावं वर्णयति — शोकः धैर्यं नाशयति, श्रुतं नाशयति, सर्वं नाशयति; शोकसमः रिपुः नास्ति। रिपुहस्तात् आपतितः प्रहारः सोढुं शक्यः, आपतितः शोकः तु सुसूक्ष्मः अपि सोढुं न शक्यते। एतौ द्वौ श्लोकौ सुभाषितरूपेण प्रसिद्धौ। प्रथमः शोकस्य विनाशकत्वं त्रिभिः क्रियापदैः आवर्तयति, द्वितीयः च शोकस्य असह्यतां शस्त्रप्रहारेण सह तुलयति — बाह्यः प्रहारः सह्यः, आन्तरः न।
She admitted her fault: a woman who has to be coaxed into good temper by her wise husband is not praised in either world. I know dharma, you who know dharma, and I know you speak the truth; whatever I said, I said in the pain of grief for my son. Then she described the nature of grief: grief destroys steadiness, grief destroys learning, grief destroys everything; there is no enemy like grief. A blow that falls from an enemy's hand can be borne, but grief, once it falls, cannot be borne, however slight. These two verses are famous as wise sayings. The first repeats three times that grief destroys, and the second compares grief with a weapon's blow: the outward blow can be borne, the inward one cannot.
६पञ्चरात्रः पञ्चवर्षोपमः, रजन्यागमनं निद्रा च
१७वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽत्र गण्यते।
यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम॥“Five nights are counted here since Rāma went to the forest; and to me, whose joy grief has killed, they are as five years.
१८तं हि चिन्तयमानायाः शोकोऽयं हृदि वर्धते।
नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत्॥“As I think of him this grief swells in my heart, as the great waters of the sea swell with the rushing of the rivers.”
१९एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाः शुभं वचः।
मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत॥While Kausalyā was still speaking these good words, the sun’s rays grew faint and the night came on.
२०अथ प्रह्लादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः।
शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशमेयिवान्॥Then the king, comforted by Queen Kausalyā’s words and yet overwhelmed by grief, passed into the power of sleep.
अनन्तरं सा कालस्य दीर्घतां वर्णयति — ‘रामस्य वनवासाय अत्र पञ्चरात्रः गण्यते; सः एव शोकहतहर्षायाः मम पञ्चवर्षोपमः। तं चिन्तयन्त्याः मे हृदि अयं शोकः तथा वर्धते, यथा नदीनां वेगेन महत् समुद्रसलिलं वर्धते।’ एवं कौसल्यायाः शुभं वचः कथयन्त्याः एव सूर्यः मन्दरश्मिः अभवत्, रजनी च अभ्यवर्तत। ततः देव्याः कौसल्यायाः वाक्यैः प्रह्लादितः, शोकेन च समाक्रान्तः नृपः निद्रायाः वशम् एयिवान्। अनेन सर्गः शान्ततरेण स्वरेण समाप्यते, किन्तु ‘शोकेन समाक्रान्तः’ इति पदेन आगामिनः सर्गस्य प्रतिबोधाय भूमिका सिध्यति। ‘मन्दरश्मिः सूर्यः’ इति प्रकृतिवर्णनम् अत्र मनोदशायाः प्रतिबिम्बम् — राज्ञः तेजः अपि तथैव मन्दम्। ‘प्रह्लादितः’ ‘समाक्रान्तः’ इति द्वे विरुद्धे अवस्थे एकस्मिन् एव श्लोके स्थापिते। निद्रा अत्र शान्तिः न, अपि तु शोकस्य क्षणिकम् अवसानमात्रम्।
Then she told how long the time had seemed: Five nights are counted here since Rāma went to the forest, and to me, whose joy grief has killed, they seem like five years. As I think of him, this grief swells in my heart as the great waters of the sea swell with the rush of the rivers. While Kausalyā was still speaking these good words, the sun's rays grew faint and night came on; the fading sun mirrors the king's own dimmed splendour. Then the king, comforted by Queen Kausalyā's words and yet overwhelmed by grief, fell asleep. Two opposite states, comforted and overwhelmed, are set in a single verse. The sarga ends on a quieter note, but "overwhelmed by grief" prepares for his waking in the next sarga, for this sleep was not peace but only a brief pause in his sorrow.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥
Word notes
Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.
- सन्धिः
- स + शोक — स्वरसंयोगः नास्ति; ‘सह’ इत्यस्य समासे ‘स’ इति आदेशः
- समासः
- शोकेन सहिता — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे ‘सशोकया’)
- सन्धिः
- वि + आकुलित → व्याकुलित — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); ततः व्याकुलित + इन्द्रिय → व्याकुलितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- मोहेन व्याकुलितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परम् + तप → परंतपः — मकारस्य अनुस्वारादेशः (हलि परे)
- समासः
- परान् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + ज्ञा → संज्ञा — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + ज्ञा’ इति उपसर्गपूर्वकात् धातोः निष्पन्नम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘संज्ञाम्’)
- सन्धिः
- उपलभ्य + एव → उपलभ्यैव — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तं पदम् ‘एव’ इति निपातेन संयुक्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- निस् + श्वसन् → निःश्वसन् — सकारस्य विसर्गादेशः (विसर्गसन्धिः, शकारे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निस् + श्वस्’ इति उपसर्गपूर्वकात् धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (शतृप्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- प्रति + अभात् → प्रत्यभात् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति + भा’ धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)
- सन्धिः
- अज्ञानात् + शब्दवेधिना → अज्ञानाच्छब्दवेधिना — तकारस्य श्चुत्वेन चकारः, शकारस्य च छकारादेशः; अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अज्ञानात्’ इति पञ्चम्यन्तं हेतौ, ‘शब्दवेधिना’ इति तृतीयान्तम्
- विभक्तिः
- पञ्चमी एकवचनम् (अज्ञानात्) + तृतीया एकवचनम् (शब्दवेधिना)
- सन्धिः
- अ + मनस् → अमनाः — नञ्पूर्वकः; प्रथमायां विसर्गः
- समासः
- न विद्यते मनः यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रसाद + अर्थम् → प्रसादार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रसादस्य अर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषः (अव्ययीभावतुल्यः प्रयोगः)
- विभक्तिः
- अव्ययपदम् (द्वितीयान्तम्, प्रयोजनार्थे)
- सन्धिः
- अवाञ्च् (प्रथमैकवचने ‘अवाक्’) + मुख → अवाङ्मुख — मकारे परे कवर्गस्य अनुनासिकादेशः (ङकारः)
- समासः
- अवाक् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मया + अञ्जलिः → मयाञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मया’ इति तृतीयान्तम्, ‘अञ्जलिः’ इति प्रथमान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया एकवचनम् (मया) + प्रथमा एकवचनम् (अञ्जलिः)
- सन्धिः
- न + नृशंस → अनृशंस — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न नृशंसा — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्)
- सन्धिः
- निस् + गुण → निर्गुण — सकारस्य रेफादेशः (रुत्वम्, घोषे परे)
- समासः
- निर्गताः गुणाः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पर + अवर → परावर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परं च अवरं च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘दृष्टलोकपरावरा’ इति समासान्तर्गतम्)
- सन्धिः
- नव + उदक → नवोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नवम् उदकम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (उपमानपदम्)
- सन्धिः
- मूर्धन् + ङि → मूर्ध्नि — ‘अन्’ इत्यस्य उपधालोपः (नकारपूर्वकस्य अकारस्य लोपः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मूर्धन्’ इति नकारान्तः शब्दः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्वरमाण + अक्षर → त्वरमाणाक्षर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- त्वरमाणानि अक्षराणि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्षम् + तव्यत् → क्षन्तव्य — मकारस्य नकारादेशः (अनुनासिकसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षम्’ धातोः तव्यत्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्)
- सन्धिः
- उभयोः + लोकयोः → उभयोर्लोकयोः — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे परे); पुनः लोकयोः + लोके → लोकयोर्लोके — तथैव
- समासः
- समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् पदानि सन्धिना संयुक्तानि
- विभक्तिः
- षष्ठी द्विवचनम् (उभयोः लोकयोः) + सप्तमी एकवचनम् (लोके)
- सन्धिः
- धर्म + ज्ञ — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोक + आर्ता → शोकार्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- पुत्रस्य शोकेन आर्ता — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे ‘पुत्रशोकार्तया’)
- सन्धिः
- शोक + सम — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोकेन समः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रिपु + हस्त — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रिपोः हस्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (‘रिपुहस्ततः’ — तसिल्प्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- वर्ष + उपम → वर्षोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पञ्च वर्षाणि, तैः उपमा यस्य सः — द्विगुगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोक + हत + हर्षा — कुत्रापि स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोकेन हतः हर्षः यस्याः सा — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘शोकहतहर्षायाः’)
- सन्धिः
- मन्द + रश्मि — स्वरसंयोगः नास्ति, अतः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्दाः रश्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + अवर्तत → अभ्यवर्तत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + वृत्’ धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)
- सन्धिः
- सम् + आक्रान्त → समाक्रान्त — स्वरे परे मकारस्य अनुस्वारः न, अपि तु मकारः एव तिष्ठति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ + क्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वशम् + एयिवान् → वशमेयिवान् — पदान्तमकारः स्वरे परे अनुस्वारः न भवति, अपि तु मकारः एव उत्तरपदेन सह संहितः; अत्र पदयोः एव सन्धिः, सा च अत्र दुर्बोधतायाः कारणम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः लिटि क्वसुप्रत्ययान्तं रूपम् ‘एयिवान्’
- विभक्तिः
- द्वितीया एकवचनम् (वशम्) + प्रथमा एकवचनम् (एयिवान्)