॥वाल्मीकिरामायणम् Ayodhyā Kāṇḍa · Sarga 43

Ayodhyā Kāṇḍa — Sarga 43

Kausalyā's grief

शय्यागतं दशरथं प्रति कौसल्यायाः शोकवचनानि — कैकेय्याः निन्दा, वनगतानां चिन्ता, पुनरागमनाकाङ्क्षा, शोकाग्निवर्णनं च

अस्मिन् सर्गे पुत्रशोकेन शय्यायां सन्नं दशरथं दृष्ट्वा कौसल्या स्वयम् अपि पुत्रशोकार्ता सती विलपति। सा कैकेयीं निर्मुक्तां पन्नगीम् इव, गृहस्थं दुष्टम् अहिम् इव च वर्णयति; ‘रामः भैक्षं चरन् अपि अत्र वसेत्, दासः अपि भवेत्’ इति वरं मन्यते; वने अदृष्टदुःखानां रामलक्ष्मणसीतानां दशां चिन्तयति। ततः ‘कदा’ इति पुनः पुनः पृच्छन्ती सा तेषां प्रत्यागमनस्य, अयोध्यायाः उत्सवस्य, राजमार्गे लाजवर्षणस्य च चित्रम् उद्भावयति। अन्ते पूर्वजन्मनः कदर्यताम् आशङ्क्य, सिंहेन विवत्सीकृतां गाम् इव आत्मानं मत्वा, एकपुत्रा अहं पुत्रं विना जीवितुं न शक्नोमि इति वदति; शोकाग्निः निदाघसूर्यः इव तां दहति।

Read as a book

१शय्यागतं राजानं प्रति कौसल्यायाः वचनारम्भः

१ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम्।
कौसल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम्॥
Then Kausalyā, seeing the king sunk upon his bed with grief, herself stricken with sorrow for her son, spoke to the lord of the earth.

२राघवे नरशार्दूले विषं मुक्त्वाहिजिह्वगा।
विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी॥
‘Now that she has poured her venom upon Rāma, that tiger among men, Kaikeyī will range about at will, forked as a serpent's tongue, like a snake that has cast its slough.

३विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता।
त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि॥
Having driven Rāma into exile she has what she wanted; secure and well content, she will go on terrifying me, as a vicious snake terrifies a household.

पूर्वस्मिन् सर्गे अर्धरात्रे दशरथः कौसल्याम् अवदत् — ‘मे दृष्टिः रामम् अनुगता, न त्वां पश्यामि।’ अत्र सा एव कौसल्या शोकेन सन्नं पार्थिवं शयने समीक्ष्य, स्वयं पुत्रशोकार्ता सती, महीपतिम् उवाच। तस्याः प्रथमं वचनं कैकेय्याः निन्दा — ‘नरशार्दूले राघवे विषं मुक्त्वा कैकेयी निर्मुक्ता पन्नगी इव स्वच्छन्दं विचरिष्यति। रामं विवास्य लब्धकामा समाहिता च भूत्वा सा सुभगा, वेश्मनि दुष्टः अहिः इव, मां भूयः त्रासयिष्यति।’ अत्र कविः कौसल्यायाः द्विविधं दुःखं दर्शयति — एकतः पुत्रवियोगः, अन्यतः तया सह एकस्मिन् अन्तःपुरे स्थातव्यं यया सः पुत्रः अपाकृतः। अपि च ‘विषं मुक्त्वा’ इति रूपकेण कविः सूचयति यत् कैकेय्याः वरद्वयं न आकस्मिकः कोपः, अपि तु चिरसञ्चितं गरलम्। ‘लब्धकामा समाहिता’ इति पदद्वयम् अपि तीक्ष्णम् — सा न केवलं तुष्टा, अपि तु निश्चलचित्ता च; अतः एव कौसल्यायाः भयं युक्तम्।

In the previous sarga, at midnight, Daśaratha had told Kausalyā that his sight had followed Rāma and that he could no longer see her. Now that same Kausalyā, looking at the king sunk on his bed in grief, and herself stricken with sorrow for her son, spoke to the lord of the earth, and her first words were an attack on Kaikeyī. Now that she had poured her venom on Rāma, that tiger among men, Kaikeyī would roam as she pleased, like a snake that has shed its skin. She had driven Rāma out and got what she wanted; settled and content, she would go on frightening Kausalyā like a vicious snake living in the house. Her pain was twofold: she had lost her son, and she still had to live in one inner palace with the woman who had taken him. The image of venom poured out suggests that Kaikeyī's two boons were no sudden fit of anger but poison long stored up. Kaikeyī was not merely pleased but settled and firm of mind, and so Kausalyā's fear was well founded.

Report an error

२वरस्य वैलक्ष्यम् — भिक्षा दास्यं वा वरम्

४अथास्मिन्नगरे रामश्चरन्भैक्षं गृहे वसेत्।
कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम्॥
Better for me if Rāma were living here in this city, begging his food from door to door — better even if she had asked, as her boon to take at pleasure, that my son be her slave.

५पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः।
प्रविद्धो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना॥
Kaikeyī has cast Rāma down from his place exactly as she pleased, as a keeper of the sacred fires on the day of the parvan flings to demons the share that belongs to the gods.

६नागराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः।
वनमाविशते नूनं सभार्यः सहलक्ष्मणः॥
He who moves with the gait of a lordly elephant, the mighty-armed hero, the bearer of the bow — surely he is entering the forest now, with his wife and with Lakṣmaṇa.

७वने त्वदृष्टदुःखानां कैकेय्यनुमते त्वया।
त्यक्तानां वनवासाय कान्यावस्था भविष्यति॥
They had never known suffering; and you, at Kaikeyī's word, have given them up to life in the forest. What else can their condition be now?

८ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः।
कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः॥
Stripped of every precious thing, young, banished at the very season of their fruit — how will those poor ones live, with roots and berries for their food?

‘यदि रामः अस्मिन् एव नगरे भैक्षं चरन् गृहे वसेत्, यदि वा मम आत्मजः तस्याः दासः एव क्रियेत, तथापि सः वरः मह्यं श्रेष्ठः आसीत्; दर्शनं तु न लुप्येत।’ ततः सा उपमाम् आह — यथा आहिताग्निः पर्वणि देवानां भागं रक्षसाम् अर्पयति, तथा कैकेय्या रामः स्वस्थानात् यथेष्टं पातितः। अनन्तरं वनगमनस्य चिन्ता — ‘नागराजगतिः महाबाहुः धनुर्धरः वीरः सभार्यः सहलक्ष्मणः नूनम् इदानीं वनं प्रविशति। वने ते त्रयः अदृष्टदुःखाः; कैकेय्याः अनुमतेन त्वया एव वनवासाय त्यक्ताः। तेषां का अन्या अवस्था भविष्यति? रत्नहीनाः तरुणाः फलकाले विवासिताः ते कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः कथं वत्स्यन्ति?’ अत्र ‘पर्वणि आहिताग्निना’ इति दृष्टान्तः मार्मिकः — यज्ञीयः भागः देवानां स्वत्वम्; तम् अन्यस्मै दातुं न कस्यचित् अधिकारः। तथैव यौवराज्यं रामस्य स्वत्वम् आसीत्। ‘फलकाले विवासिताः’ इति पदेन कविः वयसः ऋतुम् अपि सूचयति — यस्मिन् काले सुखं भोक्तव्यम्, तस्मिन् एव ते निर्वासिताः। कौसल्यायाः तर्कः अत्र स्पष्टः — दास्यम् अपि सहनीयम्, वियोगः तु असह्यः।

Better, she said, if Rāma had stayed in this very city begging his food from door to door; better even if the boon had been that her son should be Kaikeyī's slave. That boon she could have borne, for at least she would not have lost the sight of him. Kaikeyī, she said, had thrown Rāma down from his rightful place just as she liked, as a keeper of the sacred fires on the day of the parvan might fling to the demons the share that belongs to the gods. Her thoughts turned to the forest. Surely the mighty-armed hero, who walked like a lordly elephant and carried the bow, was entering the forest at that moment with his wife and with Lakṣmaṇa. The three of them had never known hardship, and it was the king himself who, at Kaikeyī's word, had given them up to life in the wilderness. What could become of them? Stripped of every fine thing, young, banished at the very season when their lives should have borne fruit, how would they live, poor things, on roots and berries? The comparison with the sacrifice is a telling one: the sacrificial portion is the gods' own, and no one has the right to give it away to another, and in the same way the office of heir had belonged to Rāma by right. "The season of their fruit" points to their age: they were sent away at the very time of life meant for happiness. Kausalyā's reasoning is plain: even slavery could be endured, but separation could not.

Report an error

३‘कदा’ इति पुनरागमनस्य आकाङ्क्षा

९अपीदानीं स कालः स्यान्मम शोकक्षयः शिवः।
सहभार्यं सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम्॥
Will that kind hour ever come, the hour that ends my grief, when I shall see Rāghava here again with his wife and with his brother?

१०श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति।
यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी॥
When will Ayodhyā, merely on hearing that the two heroes have come home, be glorious again, her people glad, her tall banners hung in garlands?

११कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ।
भविष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि॥
When will the city, at the sight of those two tigers among men returned from the wilderness, brim over with joy as the sea brims at the full moon?

१२कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति।
पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव॥
When will the mighty-armed hero enter the city of Ayodhyā, with Sītā set before him on the chariot, as a bull goes before his cow?

१३कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ।
लाजैरवकरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिंदमौ॥
When will a thousand people shower parched grain upon my two sons, those tamers of foes, as they come along the royal road and enter in?

अतः परं कौसल्यायाः विलापः आशाम् आश्रयति। सा पुनः पुनः ‘कदा’ इति पृच्छति — ‘अपि इदानीं सः शिवः कालः स्यात्, यत्र मम शोकक्षयः भवेत्, यत्र सहभार्यं सह भ्रात्रा राघवम् इह पश्येयम्? कदा अयोध्या ‘उपस्थितौ वीरौ’ इति श्रुत्वा एव यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी च भविष्यति? कदा अरण्यात् पुनरागतौ नरव्याघ्रौ प्रेक्ष्य पुरी पर्वणि समुद्रः इव हृष्टा भविष्यति? कदा महाबाहुः वीरः रथे सीतां पुरस्कृत्य, वृषभः गोवधूम् इव, अयोध्यां प्रवेक्ष्यति? कदा च प्राणिसहस्राणि राजमार्गे प्रविशन्तौ अरिंदमौ मम आत्मजौ लाजैः अवकरिष्यन्ति?’ अत्र द्रष्टव्यम् — शोकः क्रोधात् आशाम् उपसर्पति। पञ्चसु श्लोकेषु ‘कदा’ इति शब्दः पुनः पुनः आवर्तते, तेन च मातुः चित्तं वर्तमानात् भविष्यति पलायते। ‘समुद्र इव पर्वणि’ इति उपमा च सूचयति यत् पुरी जनैः पूर्णा भवति यथा सागरः जलेन। यत् सा पुत्रस्य क्षेमम् एव न पृच्छति, अपि तु नगरस्य उत्सवं चिन्तयति, तत् मातुः मनसः विशालतां सूचयति।

From here her lament turned to hope, and again and again she asked "When?" Would that kind hour ever come, the hour that would end her grief, when she would see Rāghava here again with his wife and his brother? When would glorious Ayodhyā, merely on hearing that the two heroes had arrived, be full of happy people and hung with garlands of tall banners? When would the city, seeing those two tigers among men return from the forest, swell with joy like the sea at the full moon? When would the mighty-armed hero enter Ayodhyā with Sītā set before him on the chariot, as a bull walks with his cow? And when would thousands of people shower parched grain on her two sons, tamers of their foes, as they came in along the royal road? Here grief moves from anger towards hope. The word "when" returns in five verses running, and with it the mother's mind escapes from the present into the future. The comparison with the sea at the full moon suggests the city filling with people as the ocean fills with water. That she pictures the whole city's festival, and not only her son's safety, shows the breadth of a mother's heart.

Report an error

४प्रवेशदर्शनस्य चित्रम्

१४प्रविशन्तौ कदायोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ।
उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सशृङ्गाविव पर्वतौ॥
When shall I see the two of them entering Ayodhyā in their bright earrings, their weapons and long swords raised high, like two mountains crested with peaks?

१५कदा सुमनसः कन्या द्विजातीनां फलानि च।
प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम्॥
When will the daughters of the brāhmaṇas, offering flowers and fruit, walk in joyful procession round the city?

१६कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभाः।
अभ्युपैष्यति धर्मात्मा सुवर्ष इव लालयन्॥
When will he come to us — ripe in judgement, radiant as the immortals in his years, that righteous man — cherishing his people as a good rain cherishes the land?

आकाङ्क्षा अग्रे चित्ररूपा भवति। ‘कदा तौ शुभकुण्डलौ उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ, सशृङ्गौ पर्वतौ इव, अयोध्यां प्रविशन्तौ द्रक्ष्यामि? कदा द्विजातीनां कन्याः सुमनसः फलानि च प्रदिशन्त्यः हृष्टाः पुरीं प्रदक्षिणं करिष्यन्ति? कदा बुद्ध्या परिणतः वयसा च अमरप्रभः सः धर्मात्मा, सुवर्षः इव जनम् लालयन्, अभ्युपैष्यति?’ अत्र ‘सुवर्ष इव लालयन्’ इति उपमा मननीया — राजपुत्रः प्रजाम् उपकारेण एव पोषयति, न दण्डेन; वृष्टिः इव सर्वत्र समं वर्षति। एतैः त्रिभिः श्लोकैः मातुः मनसि रामस्य राजरूपं, न केवलं पुत्ररूपम्, उन्मिषति। ‘सशृङ्गौ पर्वतौ इव’ इति उपमया तयोः आयुधधारिणोः उन्नतिः स्थैर्यं च द्योत्यते।

Her longing then became a picture. When would she see the two of them entering Ayodhyā in their bright earrings, their weapons and long swords held high, like two mountains with their peaks? When would the daughters of the brāhmaṇas, joyfully offering flowers and fruit, walk in procession round the city? When would he come back, that righteous man, mature in judgement and shining like an immortal in his youth, cherishing the people as a good rain cherishes the land? In the image of the rain, a prince nourishes his people by kindness, not by punishment, and like rain he falls on everyone alike. In these three verses what rises in the mother's mind is Rāma as king, not only Rāma as her son. The peaked mountains convey how tall and steady the armed brothers stood.

Report an error

५पूर्वकर्मशङ्का तथा गोवत्सदृष्टान्तः

१७निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया।
पातुकामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः॥
Beyond all doubt, hero, I must have been a cruel and grudging woman in some earlier life, and cut away the udders of mothers while their calves were longing to drink.

१८साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता।
कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात्॥
For Kaikeyī, tiger among men, has torn me from my child by force, as a lion tears a loving cow from her young calf.

१९न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम्।
एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे॥
I have but one son, and without him — a man endowed with every virtue and versed in all the śāstras — I have no heart to live.

ततः सा स्वस्य दुःखस्य कारणं पूर्वजन्मनि अन्विष्यति — ‘वीर, निःसंशयं पुरा अहं कदर्या आसम्, येन पातुकामेषु वत्सेषु मातॄणां स्तनाः मया शातिताः; तस्य एव इदं फलम् इति मन्ये।’ ततः प्रसिद्धः दृष्टान्तः — ‘यथा सिंहेन वत्सला गौः बालवत्सा बलात् विवत्सा क्रियते, तथा कैकेय्या अहं पुत्रात् विश्लेषिता।’ अनन्तरं मातुः अन्तिमः हेतुः — ‘गुणैः जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदं तं पुत्रं विना एकपुत्रा अहं जीवितुं न उत्सहे।’ अत्र ‘एकपुत्रा’ इति पदं निर्णायकम् — कैकेय्याः भरतः अस्ति, सुमित्रायाः द्वौ; कौसल्यायाः तु एकः एव। ‘विवत्सा वत्सला’ इति पदयोः संनिधिः अपि हृदयस्पृक् — वत्सले एव विवत्सत्वं दुःसहम्। ‘कदर्यया’ इति आत्मनिन्दा अपि शोकस्य लक्षणम् — दुःखितः जनः कारणम् आत्मनि एव अन्विष्यति, तेन च दुःखं द्विगुणं भवति।

Then she searched for the cause of her suffering in an earlier life. Beyond doubt, she told the hero, she must once have been a cruel and grudging woman who cut away the udders of mothers while their calves were longing to drink; this, she believed, was the fruit of it. Then came the well-known image: as a lion tears a loving cow from her young calf by force, so Kaikeyī had torn her away from her son. Last came her final reason: she had only one son, a man endowed with every virtue and learned in all the sciences, and without him she had no heart to live. The words "only one son" decide everything: Kaikeyī had Bharata, Sumitrā had two sons, but Kausalyā had only one. Setting "loving" beside "robbed of her calf" is also deeply moving, for it is the loving mother who can least bear to lose her young. Blaming herself is itself a mark of grief: the sufferer looks for the cause within and so doubles the pain.

Report an error

६जीवितस्य असामर्थ्यं शोकाग्निश्च

२०न हि मे जीविते किंचित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं लक्ष्मणं च महाबलम्॥
There is no strength left in me for living, now that I cannot see my dear son, nor the mighty Lakṣmaṇa.

२१अयं हि मां दीपयतेऽद्य वह्निस्तनूजशोकप्रभवो महाहितः।
महीमिमां रश्मिभिरुत्तमप्रभो यथा निदाघे भगवान्दिवाकरः॥
This fire risen high today, born of grief for my son and full of harm, burns me as the blessed sun of surpassing splendour burns this earth with his rays in the season of heat.’

अन्ते सा वदति — ‘प्रियं पुत्रं महाबलं लक्ष्मणं च अपश्यन्त्याः मम जीविते किंचित् अपि सामर्थ्यं न कल्प्यते।’ सर्गान्ते वृत्तं परिवर्तते, अनुष्टुभः स्थाने दीर्घवृत्तम् आगच्छति, तेन शोकस्य आवेगः श्रोतुं शक्यते — ‘अयं तनूजशोकप्रभवः महाहितः वह्निः अद्य माम् एवं दीपयति, यथा निदाघे उत्तमप्रभः भगवान् दिवाकरः रश्मिभिः इमां महीं तापयति।’ एतेन सर्गेण कविः दशरथस्य शोकं कौसल्यायाः शोकेन उपबृंहयति; अग्रिमे सर्गे सुमित्रा एताम् एव कौसल्याम् आश्वासयिष्यति, तेन च शोकस्य प्रतिकारः आरप्स्यते। ‘महाहितः’ इति विशेषणेन शोकः केवलं वेदना न, अपि तु प्राणघातकः इति सूच्यते।

At the end she said that she had no strength left to live, since she could not see her dear son nor the mighty Lakṣmaṇa. As the sarga closes the metre changes, a longer verse taking the place of the anuṣṭubh, and in it one can hear the surge of her grief: this fire risen high in her, born of sorrow for her son and full of harm, was burning her today as the blessed sun in his surpassing splendour burns the earth with his rays in the hot season. With this sarga the poet deepens Daśaratha's grief with Kausalyā's; in the next, Sumitrā will comfort this same Kausalyā, and the healing of grief will begin. "Full of harm" shows that this grief was not mere pain but could take her life.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

३० पदानि
पुत्रशोकार्ता ४३.१ पुत्रविषयकेण शोकेन पीडिता
सन्धिः
पुत्रशोक + आर्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
पुत्रस्य शोकेन आर्ता — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः; ‘आर्ता’ इति ऋ धातोः क्तान्तं स्त्रीलिङ्गे
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कौसल्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
महीपति ४३.१ पृथिव्याः स्वामी, राजा — अत्र दशरथः
सन्धिः
मही + पति — उभयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति, यतः ‘पति’ इति व्यञ्जनादिः
समासः
मह्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘उवाच’ इत्यस्य कर्म)
अहिजिह्वगा ४३.२ सर्पजिह्वया इव कुटिलगतिः, द्विजिह्वा
सन्धिः
मुक्त्वा + अहिजिह्वगा — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ), तेन मुद्रणे ‘मुक्त्वाहिजिह्वगा’; पदान्तरे अहि + जिह्वा + गा इत्यत्र आकारस्य लोपः समासे
समासः
अहेः जिह्वया इव गच्छति या सा — उपपदसमासगर्भः बहुव्रीहिः (गम् धातोः डप्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
निर्मुक्तेव ४३.२ त्यक्तकञ्चुका, निर्मोकं विहाय नूतनशरीरेण प्रकटा
सन्धिः
निर्मुक्ता + इव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); अत्र एव सन्धेः कठिनता, यतः मूलरूपं ‘निर्मुक्ता’ इति
समासः
समासः नास्ति — निर् + मुच् धातोः क्तान्तं स्त्रीलिङ्गे
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पन्नगी’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुष्टाहि ४३.३ क्रूरः सर्पः
सन्धिः
दुष्ट + अहि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दुष्टः अहिः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन उपमानम्)
कामकार ४३.४ स्वेच्छया कर्तुं शक्यम्, अनिर्बन्धः वरदानाधिकारः
सन्धिः
काम + कार — उभयत्र अकारः, किन्तु ‘कार’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
कामेन कारः, यथेच्छं करणम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वरं दातुम्’ इत्यस्य कर्तृभावे प्रयुक्तम्)
आहिताग्नि ४३.५ यः श्रौताग्नीन् आधत्ते सः, अग्निहोत्री
सन्धिः
आहित + अग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
आहितः अग्निः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘प्रविद्धः’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
प्रविद्ध ४३.५ क्षिप्तः, अन्यत्र प्रेरितः — अत्र रक्षोभ्यः दत्तः
सन्धिः
प्र + विद्ध — उपसर्गसन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — प्र + व्यध् धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भागः’ इत्यस्य विशेषणम्)
धनुर्धर ४३.६ धनुर्धारी
सन्धिः
धनुः + धर — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारात् परः विसर्गः धकारे परे रेफः), तेन ‘धनुर्धर’
समासः
धनुः धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वीरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अदृष्टदुःख ४३.७ येषां दुःखं कदापि न दृष्टम्, सुखे एव वर्धिताः
सन्धिः
न + दृष्ट → अदृष्ट (नञः नलोपः); मुद्रणे ‘त्वत् + अदृष्टदुःखानाम्’ इति संयोगे तकारस्य दकारः, तेन ‘त्वदृष्टदुःखानाम्’
समासः
अदृष्टं दुःखं यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘त्यक्तानाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कान्यावस्था ४३.७ अन्या का अवस्था, अन्यत् किं वृत्तम्
सन्धिः
का + अन्या + अवस्था — द्विवारं सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ, आ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् पदानि सन्धिना एकत्र मुद्रितानि
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भविष्यति’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
कृताशन ४३.८ येषाम् आहारः फलमूलैः एव कृतः
सन्धिः
कृत + अशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतम् अशनं यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘कृपणाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शोकक्षय ४३.९ शोकस्य नाशः; ‘शोकक्षयः कालः’ इति शोकनाशकः समयः
सन्धिः
शोक + क्षय — ‘क्षय’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
शोकस्य क्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कालः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सहभार्य ४३.९ पत्न्या सहितः
सन्धिः
सह + भार्या — ‘भार्या’ इति व्यञ्जनादिः; समासान्ते आकारस्य ह्रस्वः, तेन ‘सहभार्यम्’
समासः
भार्यया सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहपूर्वपदः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राघवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सूच्छ्रितध्वजमालिनी ४३.१० उन्नतैः ध्वजैः विभूषिता
सन्धिः
सु + उच्छ्रित — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ), तेन ‘सूच्छ्रित’
समासः
सूच्छ्रितानां ध्वजानां माला यस्याः सा — बहुव्रीहिगर्भः; ‘मालिनी’ इति इनिप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गे
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अयोध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरस्कृत्य ४३.१२ अग्रे स्थापयित्वा, पुरोभागे कृत्वा
सन्धिः
पुरः + कृत्य — विसर्गस्य सकारादेशः कवर्गे परे, तेन ‘पुरस्कृत्य’; अत्र एव सन्धेः कठिनता
समासः
‘पुरस्’ इति गतिसंज्ञकम् अव्ययम्, तेन सह कृ धातोः ल्यबन्तम् — गतिसमासः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तं पूर्वकालक्रियायाम्)
गोवधू ४३.१२ वृषभस्य पत्नी, धेनुः
सन्धिः
गो + वधू — ‘वधू’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
गोः वधूः, धेनुः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरस्कृत्य’ इत्यस्य कर्म उपमाने)
अरिंदम ४३.१३ शत्रूणां दमनकर्ता
सन्धिः
अरिम् + दम → अरिंदम; मकारस्य अनुस्वारः। ‘प्रविशन्तौ + अरिंदमौ’ इति औकारस्य आव्-आदेशः, तेन ‘प्रविशन्तावरिंदमौ’
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः (मुम्-आगमेन ‘अरिम्’)
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘आत्मजौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
निस्त्रिंश ४३.१४ खड्गः, असिः
सन्धिः
निः + त्रिंश — विसर्गस्य सकारः (त्रिंशत्-शब्दे तकारे परे), तेन ‘निस्त्रिंश’
समासः
त्रिंशतम् अङ्गुलीः अतिक्रान्तः इति निर्वचनम् — प्रादिसमासः; रूढार्थे खड्गः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (समासान्तर्गतम्; ‘उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ’ इति बहुव्रीहौ)
सशृङ्ग ४३.१४ शिखरयुक्तः
सन्धिः
स + शृङ्ग — ‘शृङ्ग’ इति व्यञ्जनादिः; ‘सशृङ्गौ + इव’ इत्यत्र औकारस्य आव्-आदेशः, तेन ‘सशृङ्गाविव’
समासः
शृङ्गेण सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे सः)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘पर्वतौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुमनस् ४३.१५ पुष्पाणि
सन्धिः
सु + मनस् — ‘मनस्’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
शोभनं मनः यस्य तत् — बहुव्रीहिः; रूढार्थे पुष्पम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘प्रदिशन्त्यः’ इत्यस्य कर्म)
चामरप्रभा ४३.१६ देवतुल्यतेजाः
सन्धिः
च + अमरप्रभाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘चामरप्रभाः’; अमर + प्रभा इत्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
अमराणाम् इव प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा (मुद्रणे दीर्घाकारेण ‘प्रभाः’ इति लिखितम्; ‘धर्मात्मा’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुवर्ष ४३.१६ सुवृष्टिः, समये समं वर्षणम्
सन्धिः
सु + वर्ष — ‘वर्ष’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति; मुद्रणे ‘सुवर्ष इव’ इति विसन्धिः रक्षितः, सन्धिः न कृतः
समासः
शोभनं वर्षम् — प्रादिकर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन उपमानम्)
कदर्य ४३.१७ कृपणा, क्रूराचारा
सन्धिः
समासः नास्ति, अतः आन्तरः स्वरसन्धिः अपि नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कद्’ इति कुत्सार्थे, ‘अर्य’ इति; निन्दितः इत्यर्थे रूढम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् स्त्रीलिङ्गे (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)
विवत्सा ४३.१८ वत्सरहिता, बालकहीना
सन्धिः
वि + वत्सा — ‘वत्सा’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
विगतः वत्सः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गौः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
बालवत्सेव ४३.१८ यस्याः वत्सः शिशुः, तादृशी धेनुः
सन्धिः
बालवत्सा + इव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); अत्र एव कठिनता, यतः मूलरूपं ‘बालवत्सा’ इति
समासः
बालः वत्सः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गौः’ इत्यस्य विशेषणम्)
एकपुत्रा ४३.१९ यस्याः एकः एव पुत्रः
सन्धिः
एक + पुत्रा — ‘पुत्रा’ इति व्यञ्जनादिः, अतः स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
एकः पुत्रः यस्याः सा — संख्यापूर्वः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वह्नि ४३.२१ अग्निः — अत्र शोकरूपः अग्निः
सन्धिः
वह् धातोः निप्रत्यये ‘वह्नि’; ‘वह्निः + तनूज…’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः, तेन ‘वह्निस्तनूज…’
समासः
समासः नास्ति — वह् धातोः निप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘दीपयते’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
तनूजशोकप्रभव ४३.२१ पुत्रविषयकशोकात् उत्पन्नः
सन्धिः
तनू + ज → तनूज (ऊकारे परतः जकारः, स्वरसन्धिः नास्ति); शोक + प्र + भव इत्यत्र अपि स्वरसंयोगः नास्ति
समासः
तनूजस्य शोकः, तस्मात् प्रभवः यस्य सः — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वह्निः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उत्तमप्रभ ४३.२१ उत्कृष्टतेजाः
सन्धिः
उत्तम + प्रभ — ‘प्रभ’ इति व्यञ्जनादिः, स्वरसन्धिः नास्ति; ‘रश्मिभिः + उत्तमप्रभः’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफः तथा अकारलोपः, तेन ‘रश्मिभिरुत्तमप्रभो’
समासः
उत्तमा प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भगवान् दिवाकरः’ इत्यस्य विशेषणम्)