- सन्धिः
- हित + कारिन् → हितकारिन् — हलोः सन्निधौ सन्धिकार्यं नास्ति; द्वितीयैकवचने ‘हितकारिणम्’ इति णत्वम्
- समासः
- हितं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
Araṇya Kāṇḍa — Sarga 75
Rāma reaches Pampā
शुभशकुनम्, सुग्रीवदर्शनसङ्कल्पः, पम्पासरोवरस्य वर्णनम्, रामस्य विलापः, पम्पाप्रवेशेन अरण्यकाण्डस्य समाप्तिः
अयम् अरण्यकाण्डस्य अन्तिमः सर्गः। शबर्यां दिवं गतायां रामः लक्ष्मणेन सह मुनीनां प्रभावं चिन्तयति, सप्तसमुद्रतीर्थेषु उपस्पर्शेन पितृतर्पणेन च अशुभस्य नाशं कल्याणस्य च आगमनम् अनुभवति। ‘हृदये मे शुभम् आविर्भविष्यति’ इति उक्त्वा सः पम्पां गन्तुम् इच्छति — यतः तत्समीपे ऋष्यमूकः, यत्र वालिभयात् त्रस्तः अंशुमत्सुतः सुग्रीवः चतुर्भिः वानरैः सह वसति, तदधीनं च सीतापरिमार्गणम्। लक्ष्मणस्य सम्मत्या तौ आश्रमात् निष्क्रम्य पम्पाम् आगच्छतः। कविः पम्पायाः विस्तृतं वर्णनं करोति — पुष्पाढ्यं वनम्, कोयष्टिकीरकादयः पक्षिणः, मतङ्गसरसि अवगाहनम्, तिलकाशोकपुंनागबकुलैः काशिनी नलिनी, स्फटिकोपमं तोयम्, मत्स्यकच्छपाः, सखीवत् लताः, किन्नरोरगगन्धर्वसेवा, ताम्रशुक्लनीलैः कमलैः कुथेव बहुवर्णा शोभा। तां दृष्ट्वा रामः विलपति, वृक्षैः प्रमदेव शोभितां पम्पां वर्णयति, ऋष्यमूकं च निर्दिशति। ‘सुग्रीवमभिगच्छ’ इति लक्ष्मणम् आदिश्य, ‘सीतां विना कथं जीवितुम्’ इति च विलपन् सः मनोरमां पम्पां प्रविशति। अत्र एव अरण्यकाण्डं सम्पूर्णं भवति।
१शबर्याः गमनानन्तरं रामस्य चिन्ता शुभशकुनं च
१दिवं तु तस्यां यातायां शबर्यां स्वेन तेजसा।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयामास राघवः॥When Śabarī had gone to heaven by her own radiance, Rāghava, with his brother Lakṣmaṇa, fell to thinking.
२चिन्तयित्वा तु धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम्।
हितकारिणमेकाग्रं लक्ष्मणं राघवोऽब्रवीत्॥And having thought upon the power of those great souls, that righteous one said to Lakṣmaṇa, his helper, whose mind was fixed on him alone:
३दृष्टो मयाऽऽश्रमः सौम्य बह्वाश्चर्यः कृतात्मनाम्।
विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः॥“I have seen this hermitage, gentle one, full of wonders, of men who had perfected themselves, where deer and tigers trust one another and birds of every kind resort.
४सप्तानां च समुद्राणां तेषां तीर्थेषु लक्ष्मण।
उपस्पृष्टं च विधिवत्पितरश्चापि तर्पिताः॥And in the fords of those seven seas, Lakṣmaṇa, we have touched water as the rule requires, and the fathers too have been satisfied.
५प्रणष्टमशुभं यन्नः कल्याणं समुपस्थितम्।
तेन त्वेतत्प्रहृष्टं मे मनो लक्ष्मण सम्प्रति॥What was inauspicious has perished, and good fortune has come upon us. For that reason my mind is glad within me now, Lakṣmaṇa.
शबर्यां स्वेन तेजसा दिवं गतायां सत्यां राघवः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह चिन्तयामास। तेषां महात्मनां प्रभावं चिन्तयित्वा सः धर्मात्मा हितकारिणम् एकाग्रं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे सौम्य, कृतात्मनाम् अयम् आश्रमः मया दृष्टः, बह्वाश्चर्यः सः; अत्र मृगाः शार्दूलाः च परस्परं विश्वस्ताः, नानाविहगैः च सेवितः अयं प्रदेशः। हे लक्ष्मण, तेषां सप्तानां समुद्राणां तीर्थेषु अस्माभिः विधिवत् उपस्पृष्टम्, पितरः च तर्पिताः। यत् नः अशुभम् आसीत्, तत् प्रणष्टम्; कल्याणं च समुपस्थितम्। तेन एव हे लक्ष्मण, सम्प्रति मे मनः प्रहृष्टम्’ इति। अत्र कविः शोकस्य परिवर्तनं सूचयति — यः रामः इतः पूर्वं निरन्तरं विलपन् आसीत्, सः अधुना प्रथमवारं शुभस्य आगमनं मनसि अनुभवति। तीर्थोपस्पर्शः पितृतर्पणं च शुद्धेः कारणम् इति परम्परागतः भावः अत्र दृश्यते। अस्य सर्गस्य आरम्भे एव वातावरणस्य परिवर्तनं लक्ष्यते। अरण्यकाण्डे इतः पूर्वं भयम्, वधः, हरणम्, विलापः च प्रधानाः आसन्; अत्र तु शान्तिः, तीर्थम्, आशा च। ‘प्रणष्टमशुभं यन्नः कल्याणं समुपस्थितम्’ इति पादः सर्गस्य मुख्यं सूत्रम् — दुःखस्य अन्तः समीपे इति सूचनम्। शबर्याः दिव्यगमनं दृष्ट्वा रामस्य मनसि तपःप्रभावे विश्वासः दृढः जातः।
When Śabarī had gone to heaven by her own radiance, Rāghava and his brother Lakṣmaṇa fell to thinking. Having reflected on the power of those great sages, the righteous Rāma said to Lakṣmaṇa, his helper, whose mind was fixed on him alone: "I have seen this hermitage of men who had perfected themselves, gentle brother, full of wonders, where deer and tigers trust one another and birds of every kind come to rest. We have touched the water at the fords of those seven seas as the rule requires, Lakṣmaṇa, and the ancestors too have been satisfied. Whatever was inauspicious for us has perished, and good fortune has come. That is why my heart is glad now, Lakṣmaṇa." Here the poet marks a change in Rāma's grief: he who until now had lamented without pause feels for the first time the approach of good. Bathing at a holy ford and offering to the ancestors bring purification, as tradition holds, and seeing Śabarī's divine departure had strengthened Rāma's faith in the power of austerity. From the very start of this sarga the mood changes. Until now the Araṇya Kāṇḍa has been ruled by fear, slaughter, abduction and lament; here there is peace, holy water and hope, and "what was inauspicious has perished and good fortune has come" is the sarga's guiding thread, a sign that the end of sorrow is near.
२पम्पागमननिश्चयः, ऋष्यमूकः, सुग्रीवदर्शनत्वरा
६हृदये मे नरव्याघ्र शुभमाविर्भविष्यति।
तदागच्छ गमिष्यावः पम्पां तां प्रियदर्शनाम्॥Something auspicious is about to rise in my heart, tiger among men. So come, let us go to Pampā, that lovely place,
७ऋष्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते।
यस्मिन्वसति धर्मात्मा सुग्रीवोंऽशुमतः सुतः॥near which Ṛṣyamūka shines out not far off, on which dwells the righteous Sugrīva, son of the Sun,
८नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिः सह वानरैः।
अहं त्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम्॥ever in dread and fear of Vālin, with four monkeys beside him. I am impatient to see him, Sugrīva, bull among monkeys,
९तदधीनं हि मे कार्यं सीतायाः परिमार्गणम्।
इति ब्रुवाणं तं वीरं सौमित्रिरिदमब्रवीत्॥for my task, the search for Sītā, depends upon him.” As he spoke so, Saumitri said this to that hero:
‘हे नरव्याघ्र, मे हृदये शुभम् आविर्भविष्यति; तत् आगच्छ, प्रियदर्शनां तां पम्पां गमिष्यावः’ इति रामः वदति। ‘यत्र नातिदूरे ऋष्यमूकः गिरिः प्रकाशते, यस्मिन् धर्मात्मा अंशुमतः सुतः सुग्रीवः वसति, नित्यं वालिभयात् त्रस्तः चतुर्भिः वानरैः सह। तं वानरर्षभं सुग्रीवं द्रष्टुम् अहं त्वरे, यतः सीतायाः परिमार्गणम् इति मे कार्यं तदधीनम् एव’ इति सः आशयं प्रकटयति। एवं ब्रुवाणं तं वीरं सौमित्रिः प्रत्युवाच। अत्र ‘तदधीनं हि मे कार्यम्’ इति वचनं महत्त्वपूर्णम् — रामः स्वयं समर्थः अपि सहायम् अपेक्षते, तत् च राजनीतेः विनयस्य च लक्षणम्। सुग्रीवस्य दशा अपि सूचिता — सः अपि विपन्नः, भयत्रस्तः, चतुर्भिः एव अनुचरैः युक्तः; अतः द्वयोः अपि परस्परसहायता स्वाभाविकी। ‘अंशुमतः सुतः’ इति पदेन सुग्रीवस्य सूर्यपुत्रत्वं पुनः स्मार्यते, यत् द्विसप्ततितमे सर्गे कबन्धः पूर्वम् एव उक्तवान्। ‘चतुर्भिः वानरैः सह’ इति च तस्य परिवारस्य अल्पता दर्श्यते — हनुमदादयः चत्वारः एव तदा तस्य अनुचराः आसन्।
"Something good is about to rise in my heart, tiger among men," Rāma said. "So come, let us go to lovely Pampā. Not far from it Ṛṣyamūka shines, where the righteous Sugrīva, son of the Sun, lives with four monkeys, always in dread of Vālin. I am impatient to see Sugrīva, that bull among monkeys, for my task, the search for Sītā, depends on him." Those last words matter: capable as he was himself, Rāma sought a helper, and that is a mark both of statecraft and of humility. Sugrīva's plight is shown too: he was in trouble himself, afraid, with only four followers, Hanumān and three others, so that it was natural for each to help the other. As Rāma spoke, Saumitri answered the hero.
३लक्ष्मणस्य सम्मतिः, आश्रमनिष्क्रमणम्, पम्पाप्राप्तिः
१०गच्छावस्त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः।
आश्रमात्तु ततस्तस्मान्निष्क्रम्य स विशाम्पतिः॥“Let us go there quickly; my own mind is impatient too.” Then that lord of men went out from the hermitage
११आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सह प्रभुः।
समीक्षमाणः पुष्पाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्॥and came with Lakṣmaṇa to Pampā, surveying it, rich with flowers, thick with great trees on every side,
१२कोयष्टिभिश्चार्जुनकैः शतपत्रैश्च कीरकैः।
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्नादितं तद्वनं महत्॥loud with lapwings and arjunakas, with śatapatras and parrots; with these and many others besides that great wood rang.
१३स रामो विविधान्वृक्षान्सरांसि विविधानि च।
पश्यन्कामाभिसंतप्तो जगाम परमं ह्रदम्॥Rāma, looking upon trees of many kinds and pools of many kinds, burning with longing, came to that finest of lakes.
‘त्वरितं तत्र गच्छावः, ममापि मनः त्वरते’ इति लक्ष्मणः सम्मतिं ददाति। ततः सः विशाम्पतिः तस्मात् आश्रमात् निष्क्रम्य लक्ष्मणेन सह पम्पाम् आजगाम। सर्वतः पुष्पाढ्यं विपुलद्रुमं तत् वनं सः समीक्षमाणः आसीत्। कोयष्टिभिः, अर्जुनकैः, शतपत्रैः, कीरकैः, एतैः अन्यैः च बहुभिः पक्षिभिः तत् महत् वनं नादितम् आसीत्। विविधान् वृक्षान् विविधानि सरांसि च पश्यन् कामाभिसंतप्तः रामः परमं ह्रदं जगाम। अत्र कविः पक्षिणां नामगणनेन वनस्य जीवन्तं चित्रं रचयति। ‘कामाभिसंतप्तः’ इति पदेन तु सीताविरहजन्या व्यथा सूच्यते — बाह्यं सौन्दर्यं यावत् वर्धते, तावत् एव अन्तरङ्गः शोकः अपि तीव्रः भवति इति काव्यस्य विरोधाभासः। ‘विशाम्पतिः’ इति रामस्य विशेषणं स्मारयति — वनवासी अपि सः प्रजापालकः एव। पक्षिणां नामसु ‘कोयष्टि’ (टिट्टिभः), ‘अर्जुनक’ (मयूरविशेषः), ‘शतपत्र’ (काष्ठकूटः), ‘कीरक’ (शुकः) इति चत्वारः निर्दिष्टाः, तेषां च हिन्दीभाष्ये टिट्टिभ-मयूर-काष्ठकूट-शुक इति व्याख्या दत्ता। एतैः नामभिः कविः वनस्य ध्वनिचित्रम् एव रचयति।
"Let us go there quickly; my mind is impatient too," Lakṣmaṇa agreed. Then that lord of men, a protector of his people even in the forest, left the hermitage and came with Lakṣmaṇa to Pampā, looking about at the forest, full of flowers on every side and thick with great trees. That great forest rang with lapwings, arjunaka birds, śatapatras and parrots, and many other birds besides; by naming them the poet paints a living picture of the wood in sound. Looking at trees of every kind and pools of every kind, Rāma came to that finest of lakes, burning with longing. His longing was the ache of separation from Sītā, and here lies the poem's paradox: the more the outer beauty grew, the sharper grew the grief within.
४मतङ्गसरसि अवगाहनम्, नलिन्याः प्रवेशः
१४स तामासाद्य वै रामो दूरात्पानीयवाहिनीम्।
मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत॥Reaching from afar that lake which carried sweet water, named Mataṅgasaras, Rāma plunged into it.
१५तत्र जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ हि समाहितौ।
स तु शोकसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः॥Unhurried and composed, the two Rāghavas went there. But Rāma, Daśaratha’s son, filled with grief,
१६विवेश नलिनीं रम्यां पंकजैश्च समावृताम्।
तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दालकाशिनीम्॥entered the lovely lotus pool all covered with lotuses, bright with tilaka, aśoka, punnāga, bakula and uddālaka,
१७रम्योपवनसम्बाधां पद्मसम्पीडितोदकाम्।
स्फटिकोपमतोयां तां श्लक्ष्णवालुकसंतताम्॥hemmed about with delightful groves, its water pressed close with lotuses, its water like crystal, spread over with fine sand,
दूरात् एव पानीयवाहिनीं तां प्राप्य रामः मतङ्गसरः नाम ह्रदं समवगाहत। तत्र तौ राघवौ अव्यग्रौ समाहितौ च जग्मतुः। किन्तु शोकसमाविष्टः दशरथात्मजः रामः पङ्कजैः समावृतां रम्यां नलिनीं विवेश। सा च तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दालकैः काशिनी, रम्योपवनसम्बाधा, पद्मसम्पीडितोदका, स्फटिकोपमतोया, श्लक्ष्णवालुकसंतता च आसीत्। एतैः विशेषणैः पम्पायाः तीरं जलं वालुका च त्रीणि अपि क्रमेण वर्ण्यन्ते। ‘अव्यग्रौ समाहितौ’ इति पदाभ्यां भ्रात्रोः बाह्या शान्तिः दर्श्यते, ‘शोकसमाविष्टः’ इति पदेन च रामस्य आन्तरिकी दशा — उभयोः विरोधः एव अस्य प्रसङ्गस्य सौन्दर्यम्। स्नानम् अत्र केवलं शरीरशुद्ध्यर्थं न, अपि तु मतङ्गतीर्थस्य माहात्म्यम् अनुसृत्य पुण्यार्थम् अपि। ‘मतङ्गसरः’ इति नाम तु पूर्वोक्तस्य मतङ्गमुनेः एव स्मारकम् — तस्य तपःक्षेत्रस्य जलाशयः एषः। कबन्धेन त्रिसप्ततितमे सर्गे, शबर्या च चतुःसप्ततितमे यत् वर्णितम्, तत् एव अधुना रामः स्वयम् अवगाहते। एवं त्रिभिः सर्गैः एकं स्थानं क्रमेण श्रवणेन, दर्शनेन, अनुभवेन च उपस्थाप्यते इति कवेः रचनाकौशलम्।
Reaching from afar that lake of sweet water called Mataṅga's lake, Rāma plunged into it. The name recalls the sage Mataṅga, for this was the lake of his place of austerity, and the bath was not only for cleansing the body but for merit, in keeping with the holiness of the place. The two Rāghavas went there unhurried and composed; yet Rāma, son of Daśaratha, was filled with grief as he entered the lovely lotus pool covered with lotuses. Their outward calm set against Rāma's inner state is the beauty of this passage. The pool was bright with tilaka, aśoka, punnāga, bakula and uddālaka trees, hemmed about with delightful groves, its water crowded with lotuses, clear as crystal, and spread with fine sand; shore, water and sand are described in turn. What Kabandha described and Śabarī showed, Rāma now bathed in himself: across three sargas one place has been brought before us step by step, first heard of, then seen, then experienced, a mark of the poet's skill in composition.
५पम्पायाः शोभा — मत्स्याः, लताः, किन्नराः, कमलानि
१८मत्स्यकच्छपसम्बाधां तीरस्थद्रुमशोभिताम्।
सखीभिरिव संयुक्तां लताभिरनुवेष्टिताम्॥crowded with fish and turtles, adorned by the trees upon its shore, wound about with creepers like companions clinging to it,
१९किंनरोरगगन्धर्वयक्षराक्षससेविताम्।
नानाद्रुमलताकीर्णां शीतवारिनिधिं शुभाम्॥frequented by kinnaras and serpents, by gandharvas, yakṣas and rākṣasas, strewn with trees and creepers of every kind, a fair treasury of cool water,
२०पद्मसौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः।
नीलां कुवलयोद्घाटैर्बहुवर्णां कुथामिव॥copper-red with fragrant lotuses, white with circles of water lilies, dark with opening blue lilies — of many colours, like a spread carpet,
२१अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।
पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्॥abounding in lotus and lily, set with fragrant lotuses, bordered with mango groves in flower, loud with the cries of peacocks.
सा पम्पा मत्स्यकच्छपसम्बाधा, तीरस्थद्रुमशोभिता, सखीभिः इव युक्ताभिः लताभिः अनुवेष्टिता च आसीत्। किन्नरैः, उरगैः, गन्धर्वैः, यक्षैः, राक्षसैः च सेविता, नानाद्रुमलताकीर्णा, शीतवारिनिधिः शुभा च। पद्मैः सौगन्धिकैः ताम्रा, कुमुदमण्डलैः शुक्ला, कुवलयोद्घाटैः नीला — एवं बहुवर्णा सा कुथा इव आसीत्। अरविन्दोत्पलवती, पद्मसौगन्धिकायुता, पुष्पिताम्रवणोपेता, बर्हिणोद्घुष्टनादिता च। अत्र कविः वर्णानाम् एकं चित्रं रचयति — ताम्रः, शुक्लः, नीलः इति त्रयः वर्णाः एकस्मिन् एव जलाशये मिलित्वा बहुवर्णां कुथाम् इव दर्शयन्ति। ‘सखीभिः इव लताभिः’ इति उपमया पम्पा स्वयं नायिका इव कल्प्यते, याः लताः तस्याः सख्यः। मयूराणां केकानादः च तस्य चित्रस्य श्रवणीयः अंशः। एतत् वर्णनं वाल्मीकेः प्रकृतिचित्रणस्य उत्कृष्टम् उदाहरणम्। द्रष्टव्यं तु एतत् — सर्वम् अपि इदं सौन्दर्यं विरहिणः नेत्रैः दृश्यते, अतः तत् सान्त्वनं न, अपितु उद्दीपनं भवति। अग्रिमे श्लोके एव रामस्य विलापः आरभते, तस्य च बीजम् अत्र एव निहितम्।
Pampā was crowded with fish and turtles, adorned by the trees on its banks and wound about by creepers like companions clinging to her. Kinnaras and serpents, gandharvas, yakṣas and rākṣasas came there; she was thick with trees and creepers of every kind, a fair treasury of cool water. With fragrant lotuses she was copper-red, with circles of water lilies white, with opening blue lilies dark, so that she looked like a many-coloured carpet spread out, three colours meeting in a single lake. She was full of lotuses and lilies, bordered by mango groves in flower and loud with the cries of peacocks, which add sound to the picture. The creepers as her companions make Pampā herself a heroine. This description is a fine example of Vālmīki's painting of nature. But all this beauty was seen through the eyes of a man parted from his love, so it did not console him; it inflamed his longing, and the seed of the lament that follows lies here.
६रामस्य विलापः, तीरवृक्षाः, ऋष्यमूकपर्वतः
२२स तां दृष्ट्वा ततः पम्पां रामः सौमित्रिणा सह।
विललाप च तेजस्वी रामो दशरथात्मजः॥Seeing that Pampā, Rāma, with Saumitri beside him, that splendid son of Daśaratha, gave way to lament.
२३तिलकैर्बीजपूरैश्च वटैः शुक्लद्रुमैस्तथा।
पुष्पितैः करवीरैश्च पुंनागैश्च सुपुष्पितैः॥It was adorned with tilakas and citrons, with banyans and śukla trees, with oleanders in flower and punnāgas in full bloom,
२४मालतीकुन्दगुल्मैश्च भण्डीरैर्निचुलैस्तथा।
अशोकैः सप्तपर्णैश्च कतकैरतिमुक्तकैः॥with thickets of mālatī and kunda, with bhaṇḍīras and niculas, with aśokas and saptaparṇas, with ketakas and atimuktakas,
२५अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव शोभिताम्।
अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः॥and with many other trees besides — adorned like a beautiful woman. On its shore stands that mountain spoken of before, bright with its ores,
सौमित्रिणा सह तां पम्पां दृष्ट्वा तेजस्वी दशरथात्मजः रामः विललाप — रमणीयदर्शनेन एव विरहव्यथा उद्दीप्ता। सा पम्पा तिलकैः, बीजपूरैः, वटैः, शुक्लद्रुमैः, पुष्पितैः करवीरैः, सुपुष्पितैः पुंनागैः, मालतीकुन्दगुल्मैः, भण्डीरैः, निचुलैः, अशोकैः, सप्तपर्णैः, कतकैः, अतिमुक्तकैः, अन्यैः च विविधैः वृक्षैः प्रमदा इव शोभिता आसीत्। ‘प्रमदामिव शोभिताम्’ इति उपमया वृक्षाः वस्त्राभरणानि इव कल्पिताः। तस्याः तीरे तु पूर्वोक्तः धातुमण्डितः पर्वतः तिष्ठति। एवं पुनः पुनः वृक्षनामगणनं न पुनरुक्तिः — कबन्धेन यत् श्रुतम्, शबर्या यत् दर्शितम्, तत् एव अधुना रामः स्वयं पश्यति इति क्रमः कविना योजितः। वृक्षनामगणने च अन्तिमं विशेषणम् एव सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णम् — ‘प्रमदामिव शोभिताम्’। विरहिणः रामस्य दृष्टौ पम्पा अपि अलङ्कृता नारी इव प्रतिभाति, तेन च सीतायाः स्मरणम् एव तीव्रं भवति। ‘पूर्वोक्तः पर्वतः’ इति पदेन कबन्धस्य वचनं पुनः स्मार्यते, तेन च कथायाः सूत्रं सन्धीयते।
Seeing Pampā with Saumitri beside him, the splendid son of Daśaratha broke into lament; the very loveliness of the sight stirred up the pain of separation. Pampā was adorned like a beautiful woman with tilakas and citrons, banyans and śukla trees, oleanders in flower, punnāgas in full bloom, thickets of mālatī and kunda, bhaṇḍīra and nicula, aśoka and saptaparṇa, ketaka and atimuktaka, and many other trees besides. The naming of trees again and again is no mere repetition: what was heard from Kabandha and shown by Śabarī Rāma now sees for himself. And the last touch of the list matters most: to the separated Rāma, Pampā herself seemed a woman in her finery, the trees her clothes and jewels, and that made his memory of Sītā sharper still. On her shore stood the mountain spoken of before, bright with its ores, and the reference to Kabandha's words ties the story's thread together.
७ऋष्यमूके सुग्रीवः, लक्ष्मणं प्रति आदेशः, विरहवचनम्
२६ऋष्यमूक इति ख्यातश्चित्रपुष्पितपादपः।
हरिर्ऋक्षरजोनाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः॥famed by the name of Ṛṣyamūka, its trees brilliant with flowers. The monkey who is son of that great one named Ṛkṣarajas,
२७अध्यास्ते तु महावीर्यः सुग्रीव इति विश्रुतः।
सुग्रीवमभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ॥mighty and renowned as Sugrīva, dwells upon it. “Go to Sugrīva, the lord of monkeys, bull among men,”
२८इत्युवाच पुनर्वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः।
कथं मया विना सीतां शक्यं लक्ष्मण जीवितुम्॥said the hero of unfailing valour to Lakṣmaṇa once again. “How am I to live, Lakṣmaṇa, without Sītā?”
सः पर्वतः ऋष्यमूकः इति ख्यातः, चित्रपुष्पितपादपः च। तस्य महात्मनः ऋक्षरजसः नाम्नः पुत्रः हरिः, महावीर्यः सुग्रीवः इति विश्रुतः, तम् अध्यास्ते। ‘हे नरर्षभ, त्वं वानरेन्द्रं सुग्रीवम् अभिगच्छ’ इति सत्यविक्रमः रामः लक्ष्मणं पुनः वाक्यम् उवाच। ‘हे लक्ष्मण, सीतां विना मया कथं जीवितुं शक्यम्?’ इति च सः विलपति। एकस्मिन् एव प्रसङ्गे द्वौ भावौ मिलितौ — कार्यनिश्चयः च विरहवेदना च। रामः सुग्रीवसख्यं कर्तुम् उद्युक्तः, तथापि तस्य हृदयं सीतायाः एव स्मरणेन आर्तम्। एतेन कविः दर्शयति — धैर्यं च शोकः च एकस्मिन् एव पुरुषे युगपत् वर्तेते इति, तत् एव रामस्य मानुषत्वं महत्त्वं च।
That mountain is known as Ṛṣyamūka, its trees bright with flowers. On it lives the monkey son of the great Ṛkṣarajas, the mighty and renowned Sugrīva. "Go to Sugrīva, lord of the monkeys, bull among men," said Rāma of unfailing valour to Lakṣmaṇa once again; and then, "How can I live without Sītā, Lakṣmaṇa?" Two feelings meet in one moment, the resolve to act and the ache of separation. Rāma was ready to make friends with Sugrīva, yet his heart was still wounded by the memory of Sītā; the poet shows courage and grief living together in one man, and that is Rāma's humanity and his greatness.
८पम्पायाः प्रवेशः — अरण्यकाण्डस्य समाप्तिः
२९इत्येवमुक्त्वा मदनाभिपीडितः स लक्ष्मणं वाक्यमनन्यचेतनः।
विवेश पम्पां नलिनीमनोरमां तमुत्तमं शोकमुदीरयाणः॥So speaking, tormented by love and with no thought for anything else, he said that word to Lakṣmaṇa, and, giving voice to that great grief, entered the lovely lotus pool Pampā.
३०क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन्वनं ददर्श पम्पां शुभदर्शकाननाम्।
अनेकनानाविधपक्षिसंकुलां विवेश रामः सह लक्ष्मणेन॥Going on step by step and gazing at the wood, he saw Pampā, whose woodland was fair to look upon and thronged with birds of many kinds; and Rāma entered it with Lakṣmaṇa.
इति एवम् उक्त्वा मदनाभिपीडितः अनन्यचेतनः सः रामः लक्ष्मणं तत् वाक्यम् उक्त्वा तम् उत्तमं शोकम् उदीरयन् मनोरमां नलिनीं पम्पां विवेश। ततः क्रमेण गत्वा वनं प्रविलोकयन् सः शुभदर्शकाननाम् अनेकनानाविधपक्षिसंकुलां पम्पां ददर्श, लक्ष्मणेन सह च ताम् आविवेश। एतेन एव श्लोकेन अरण्यकाण्डं समाप्यते। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तौ — कविः काण्डस्य समाप्तौ वृत्तं परिवर्तयति, यथा अन्येषु अपि काण्डेषु दृश्यते। कथायाः दृष्ट्या अत्र एकः अध्यायः समाप्तः, अपरः च आरब्धः — राक्षसैः सह सङ्घर्षः समाप्तः, वानरैः सह सख्यम् आरब्धुं रामः पम्पातीरम् उपगतः। किष्किन्धाकाण्डस्य प्रथमः सर्गः तत्रैव आरभते — ‘स तां पुष्करिणीं गत्वा’ इति।
So speaking, tormented by love and with no thought for anything else, Rāma said this to Lakṣmaṇa and, giving voice to his great grief, entered the lovely lotus pool Pampā. Then, going on step by step and gazing at the forest, he saw Pampā, her woodland fair to look at and thronged with birds of many kinds, and he entered it with Lakṣmaṇa. With this verse the Araṇya Kāṇḍa ends, its last two verses in a longer metre, as the poet does at the close of other kāṇḍas too. In the story one chapter closes and another opens: the struggle with the rākṣasas is over, and Rāma has come to the shore of Pampā to make friends with the monkeys. The Kiṣkindhā Kāṇḍa begins right there, with Rāma at that same lotus pool.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥
Word notes
Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.
- सन्धिः
- बहु + आश्चर्य → बह्वाश्चर्य — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
- समासः
- बहूनि आश्चर्याणि यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आश्रमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कृत + आत्मन् → कृतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कृतः संस्कृतः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्र + नष्ट → प्रणष्ट — णत्वसन्धिः (रेफसन्निधौ न् → ण्)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अशुभम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आविस् + भविष्यति → आविर्भविष्यति — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आविस्’ इति अव्ययम्, ‘भू’ धातोः लृट्
- विभक्तिः
- तिङन्तम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अतिदूरे → नातिदूरे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- न अतिदूरम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- सुग्रीवः + अंशुमतः → सुग्रीवोऽंशुमतः — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणः, पूर्वरूपेण अवग्रहः; मुद्रणे अनुस्वारः अवग्रहात् पूर्वम् एव ‘वों’ इत्यत्र स्थापितः
- समासः
- ‘अंशुमत्’ इति सूर्यवाचकम्; ‘अंशुमतः सुतः’ इति षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘सुग्रीवः’ प्रथमा एकवचनम्, ‘अंशुमतः’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- वानर + ऋषभ → वानरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- वानराणाम् ऋषभः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तद् + अधीन → तदधीन — हलः सन्निधौ सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तस्य अधीनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कार्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विशाम् + पतिः → विशाम्पतिः — पवर्गे परे मुद्रणे मकारः एव रक्षितः, न अनुस्वारः
- समासः
- विशां (प्रजानां) पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + क्रम् + ल्यप् → निष्क्रम्य — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः कवर्गे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालक्रियावाचकम्)
- सन्धिः
- पुष्प + आढ्य → पुष्पाढ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- पुष्पैः आढ्यम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- काम + अभिसंतप्त → कामाभिसंतप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कामेन अभिसंतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + अव + गाह् → समवगाहत — स्वरे परे मकारः ‘म’ इति एव तिष्ठति
- समासः
- समासः नास्ति — द्विरुपसर्गपूर्वकं लङन्तम्
- विभक्तिः
- तिङन्तम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- बकुल + उद्दाल → बकुलोद्दाल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दालैः काशिनी — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नलिनीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रम्य + उपवन → रम्योपवन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- रम्यैः उपवनैः सम्बाधा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम्पीडित + उदका → सम्पीडितोदका — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पद्मैः सम्पीडितम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- लताभिः + अनुवेष्टिताम् → लताभिरनुवेष्टिताम् — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे)
- समासः
- लताभिः अनुवेष्टिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- नर + उरग → नरोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘किम् + नर’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- किंनराः उरगाः च — द्वन्द्वः, दीर्घसमासस्य पूर्वाङ्गम्
- विभक्तिः
- समासघटकः; ‘सेविताम्’ इति द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- कुवलय + उद्घाट → कुवलयोद्घाट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘उत् + घाट’ इत्यत्र जश्त्वम्
- समासः
- उद्घाटाः (विकसिताः) कुवलयाः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अरविन्द + उत्पल → अरविन्दोत्पल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अरविन्दानि उत्पलानि च सन्ति अस्याम् इति — द्वन्द्वगर्भं मतुबन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- बर्हिण + उद्घुष्ट → बर्हिणोद्घुष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- बर्हिणानाम् उद्घुष्टेन नादिता — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ऋक्षरजस् + नाम्नः → ऋक्षरजोनाम्नः — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- ऋक्षरजः नाम यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अधि + आस्ते → अध्यास्ते — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं लटन्तम्
- विभक्तिः
- तिङन्तम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- वानर + इन्द्र → वानरेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- वानराणाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- नरेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- मदन + अभिपीडित → मदनाभिपीडित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मदनेन अभिपीडितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अन्य → अनन्य — नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः (स्वरे परे)
- समासः
- न अन्यत्र चेतः यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शोकम् + उदीरयाणः → शोकमुदीरयाणः — स्वरे परे मकारः ‘म’ इति एव तिष्ठति; ‘उत् + ईरयाण’ इत्यत्र जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- शोकम् उदीरयाणः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘शोकम्’ द्वितीया एकवचनम्, ‘उदीरयाणः’ प्रथमा एकवचनम् (शानच्प्रत्ययान्तम्, ‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शुभदर्श + कानना → शुभदर्शकानना — हलः सन्निधौ सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शुभं दर्शं (दर्शनीयं) काननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पम्पाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)