- सन्धिः
- मृग + रूप — स्वरसन्धिः नास्ति, व्यञ्जनान्तरं स्वरः, अतः सन्धिकार्यं न प्रवर्तते
- समासः
- मृगस्य रूपम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘मृगरूपेण’)
Araṇya Kāṇḍa — Sarga 57
Rāma, fearing ill omens, reproaches Lakṣmaṇa
मारीचं हत्वा रामस्य प्रतिनिवर्तनम्, मार्गे घोरनिमित्तदर्शनम्, लक्ष्मणेन सह समागमः, सीताविषये तीव्रा आशङ्का च
अस्मिन् सर्गे कामरूपिणं मृगरूपिणं मारीचं शरेण निहत्य रामः आश्रमपथे प्रतिनिवर्तते। तस्य पृष्ठतः गोमायोः क्रूरः स्वनः उदेति, तेन च तस्य मनसि प्रथमा शङ्का जायते — ‘राक्षसैः भक्षणं विना वैदेह्याः स्वस्ति भवेत् किम्?’ इति। ततः सः स्वयम् एव मारीचस्य कपटम् ऊहते — मारीचेन रामस्य स्वरम् अनुकृत्य ‘हा लक्ष्मण’ इति विक्रुष्टम्, येन लक्ष्मणः सीतया प्रेषितः आश्रमं त्यजेत्; एवं मिलितैः राक्षसैः सीतायाः वधः एव ईप्सितः इति। घोराणि निमित्तानि पश्यन् सः त्वरितः जनस्थानम् आगच्छति; मृगपक्षिणः तं सव्यं कृत्वा घोरान् स्वरान् सृजन्ति। मार्गे विगतप्रभम् आयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा सः विषण्णः विषण्णेन मिलति, तस्य सव्यं करं गृहीत्वा च परुषं किन्तु मधुरोदर्कं वचनं वदति — ‘विजने राक्षससेविते वने सीतां विहाय आगतः त्वम्; ते गर्ह्यं कृतम्।’ अन्ते द्वाभ्यां वंशस्थवृत्तश्लोकाभ्यां सः निश्चयं वदति — मनः दीनम्, सव्यं चक्षुः स्फुरति, असंशयं सीता न अस्ति; हृता मृता वा पथि वर्तते वा इति। एवं सीताहरणस्य वार्तायाः पूर्वसूचना एव अस्य सर्गस्य वस्तु।
१मारीचं हत्वा रामस्य प्रतिनिवर्तनं गोमायोः क्रूरस्वनश्च
१राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम्।
निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि न्यवर्तत॥Having killed Mārīca — the rākṣasa who could take any shape at will and was roaming about in the form of a deer — Rāma turned back at once along the path.
२तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम्।
क्रूरस्वनोऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः॥As he hurried on, eager to see Maithilī, a jackal behind him set up a harsh, grating cry.
३स तस्य स्वरमाज्ञाय दारुणं रोमहर्षणम्।
चिन्तयामास गोमायोः स्वरेण परिशङ्कितः॥Recognising that sound as dreadful and hair-raising, he grew uneasy at the jackal's voice and began to think.
४अशुभं बत मन्येऽहं गोमायुर्वाश्यते यथा।
स्वस्ति स्यादपि वैदेह्या राक्षसैर्भक्षणं विना॥“This bodes ill, I fear, from the way the jackal is howling. May it be well with Vaidehī — may the rākṣasas not have devoured her!
पूर्वस्मिन् सर्गे रावणः सीताम् अपहृत्य लङ्कां प्रापितवान्; अस्मिन् सर्गे कथा पुनः रामं प्रति परिवर्तते। कामरूपिणं मृगरूपेण चरन्तं राक्षसं मारीचं शरेण निहत्य रामः तूर्णम् आश्रमपथे निवृत्तः। मैथिलीं द्रष्टुकामः सः अत्यन्तं त्वरमाणः गच्छति; तदा एव तस्य पृष्ठतः गोमायुः क्रूरेण स्वनेन विननाद। तं दारुणं रोमहर्षणं स्वरम् आज्ञाय रामः परिशङ्कितः सन् चिन्तयितुम् आरभते। सः मनसि एव वदति — ‘गोमायुः यथा वाश्यते, तेन अशुभम् एव अहं मन्ये। राक्षसैः भक्षणं विना वैदेह्याः स्वस्ति भवेत् किम्?’ इति। शृगालस्य रवः अनिष्टस्य सूचकः इति शकुनशास्त्रे प्रसिद्धम्, हिन्दीभाष्यम् अपि तम् एव अर्थं दर्शयति। एवं रामस्य मनसि प्रथमा शङ्का अत्र एव उदेति; सा च सर्गस्य अन्तं यावत् क्रमेण वर्धमाना निश्चयतां प्राप्नोति। कविः एतेन एव सीताहरणस्य वार्तां पूर्वं सूचयति। मारीचवधे रामस्य विजयः अस्ति, तस्य फलं तु वियोगः एव इति अत्र गूढं व्यङ्ग्यम्।
In the previous sarga Rāvaṇa had carried Sītā off to Laṅkā; now the story turns back to Rāma. Having killed with his arrow the rākṣasa Mārīca, who could take any shape he pleased and had been roaming about as a deer, Rāma turned back at once along the path to the hermitage. He hurried on, eager to see Maithilī, and just then a jackal behind him let out a harsh, grating howl. Recognising that dreadful, hair-raising cry, Rāma grew uneasy and began to think. "From the way the jackal is howling, I fear something evil. May it be well with Vaidehī; may the rākṣasas not have devoured her!" The howl of a jackal is a well-known omen of misfortune, and here the first misgiving rises in Rāma's mind, to grow step by step until by the end of the sarga it has become certainty. In this way the poet announces the abduction in advance. There is a hidden irony too: the killing of Mārīca was Rāma's victory, but its fruit was only separation.
२मारीचेन कृतस्य स्वरानुकरणस्य रामेण ऊहः
५मारीचेन तु विज्ञाय स्वरमालक्ष्य मामकम्।
विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद्यदि॥Mārīca knew what he was about: he caught the sound of my voice and cried out in his deer's shape so that Lakṣmaṇa might hear it.
६स सौमित्रिः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाथ मैथिलीम्।
तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशमिहैष्यति॥Hearing that cry, Saumitri will have left Maithilī there and, sent by her, will be coming to me here in all haste.
७राक्षसैः सहितैर्नूनं सीताया ईप्सितो वधः।
काञ्चनश्च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात्तु माम्॥Beyond doubt the rākṣasas together wanted Sītā killed; that is why one of them became a golden deer and drew me away from the hermitage.
८दूरं नीत्वाथ मारीचो राक्षसोऽभूच्छराहतः।
हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति यद्वाक्यं व्याजहार ह॥Mārīca led me far off and then, struck by my arrow, showed himself a rākṣasa; and the words he uttered were, ‘Alas, Lakṣmaṇa, I am slain!’
९अपि स्वस्ति भवेद्द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने।
जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरोऽस्मि राक्षसैः॥Can it be well with those two, left alone by me in the forest? For on account of Janasthāna I have made enemies of the rākṣasas,
रामः स्वयम् एव मारीचस्य कपटस्य कारणम् ऊहते। ‘मारीचेन मम स्वरम् आलक्ष्य ज्ञात्वा च मृगरूपेण विक्रुष्टम्, येन तं स्वरं लक्ष्मणः शृणुयात्। तं श्रुत्वा सौमित्रिः मैथिलीं तत्र विहाय, तया एव प्रहितः सन्, शीघ्रं मम समीपम् एष्यति’ इति। अनन्तरं सः गूढं दुष्टानां सङ्केतं पश्यति — ‘मिलितैः राक्षसैः सीतायाः वधः एव ईप्सितः। तदर्थम् एव एकः काञ्चनमृगः भूत्वा माम् आश्रमात् अपनीय दूरं नीतवान्; ततः शराहतः सन् मारीचः स्वकीयेन राक्षसरूपेण अभवत्, ‘हा लक्ष्मण हतोऽस्मि’ इति च व्याजहार’ इति। अत्र कविः दर्शयति — रामः न केवलं शङ्कते, अपि तु शत्रूणां समग्रं व्यूहम् अनुमानेन जानाति; तथापि सः दूरे वर्तते, न च किमपि प्रतिकर्तुं शक्नोति। तस्य वचनेषु ‘नूनम्’ ‘अपि’ इति पदानि पुनः पुनः आवर्तन्ते; तैः च तस्य चञ्चला अनिश्चिता च चित्तवृत्तिः प्रकाश्यते। सप्तमाष्टमौ श्लोकौ एकम् एव दीर्घं वाक्यं वहतः। अन्ते सः आर्तः सन् पृच्छति — ‘मया वने रहिताभ्यां ताभ्यां स्वस्ति भवेत् किम्? जनस्थाननिमित्तेन हि मया सर्वैः राक्षसैः सह वैरं कृतम्।’ एषा एव तस्य महती व्यथा।
Rāma worked out for himself the purpose of Mārīca's trick. "Mārīca knew what he was doing. He caught the sound of my voice and cried out in his deer's shape so that Lakṣmaṇa would hear it. When Saumitri hears that cry he will leave Maithilī there and, sent by her, come hurrying to me." Then he saw the hidden design of his enemies: "The rākṣasas together surely meant to kill Sītā. That is why one of them became a golden deer and drew me away from the hermitage. Mārīca led me far off, and then, struck by my arrow, he showed himself a rākṣasa and cried out, 'Alas, Lakṣmaṇa, I am slain!'" The poet shows that Rāma did not merely suspect; he grasped his enemies' whole plan by reasoning. Yet he was far away and could do nothing about it, and the "surely"s and "can it be"s that keep returning in his words betray a mind unsteady and unsure. At last he asked in anguish, "Can it be well with those two, left alone by me in the forest? For on account of Janasthāna I have made enemies of all the rākṣasas." That was his great torment.
३घोराणां निमित्तानां दर्शनं जनस्थानाभिगमनं च
१०निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्तेऽद्य बहूनि च।
इत्येवं चिन्तयन्रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम्॥and many terrible omens are showing themselves today.” Thinking in this way, and having heard the jackal's cry,
११निवर्तमानस्त्वरितो जगामाश्रममात्मवान्।
आत्मनश्चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा॥the self-possessed Rāma turned back and went in haste towards the hermitage, dwelling on how a rākṣasa in the shape of a deer had drawn him away.
१२आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः।
तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः॥Full of misgiving, the Rāghava came to Janasthāna. Beasts and birds drew near to him as he walked, low in spirit and downcast,
१३सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान्।
तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः।
न्यवर्तताथ त्वरितो जवेनाश्रममात्मनः॥and, passing the great-souled one on his left, sent up terrible cries. Seeing these most dreadful omens, the Rāghava turned and made at speed for his own hermitage.
‘अद्य बहूनि घोराणि निमित्तानि दृश्यन्ते’ इति एवं चिन्तयन्, गोमायोः निःस्वनं च श्रुत्वा, आत्मवान् रामः त्वरितः निवर्तमानः आश्रमं जगाम। मृगरूपेण रक्षसा कृतम् आत्मनः अपनयनं पुनः पुनः स्मरन् सः परिशङ्कितः जनस्थानम् आजगाम। तत्र दीनमानसं दीनं च तं मृगपक्षिणः आसेदुः; ते च महात्मानं सव्यं कृत्वा घोरान् स्वरान् ससृजुः। एतानि महाघोराणि निमित्तानि दृष्ट्वा सः त्वरितः जवेन स्वम् आश्रमं प्रति न्यवर्तत। अत्र कविः अपशकुनानां परम्परां क्रमेण वर्णयति — प्रथमं शृगालरवः, ततः मृगपक्षिणां सव्यगमनम्, ततः तेषां घोराः स्वराः; एतैः रामस्य मनसि या शङ्का उदिता, सा क्रमेण दृढतां गच्छति। वाल्मीकेः एषा रीतिः — बाह्यानि चिह्नानि एव अन्तरङ्गस्य भयस्य दर्पणानि भवन्ति। आश्रमं प्रति गच्छतः तस्य गतिः अपि क्रमेण वर्धते; ‘त्वरितः’ ‘जवेन’ इति पदाभ्यां तत् सूच्यते। अयं च षट्पादः त्रयोदशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः एकम् एव चित्रं पूरयति।
"And today I see so many terrible omens." Thinking in this way, and having heard the jackal's cry, the self-possessed Rāma turned and hurried toward the hermitage, going over again and again in his mind how a rākṣasa in the shape of a deer had led him away. Full of misgiving he came to Janasthāna. As he walked, downcast and heavy-hearted, beasts and birds approached him, passed the great-souled prince on his left and sent up dreadful cries. Seeing these most fearful omens, he turned and made for his hermitage with all speed. The poet lays out the ill omens in sequence, first the jackal's howl, then the animals passing on the inauspicious side, then their dreadful cries, and with each the doubt in Rāma's mind grows firmer. It is Vālmīki's way to make outward signs the mirror of inner dread, and Rāma's pace too quickens as he goes, "in haste," "at speed."
४विगतप्रभस्य लक्ष्मणस्य दर्शनं तस्य गर्हणं च
१४ततो लक्ष्मणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम्।
ततोऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः॥Then he saw Lakṣmaṇa coming towards him with the light gone out of his face, and a little way off Lakṣmaṇa came up with Rāma —
१५विषण्णः सन्विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना।
स जगर्हेऽथ तं भ्राता दृष्ट्वा लक्ष्मणमागतम्॥the downcast with the downcast, the grieving with one who shared his grief. Then his elder brother reproached him, seeing Lakṣmaṇa arrive
१६विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते।
गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः॥having left Sītā in a lonely wood frequented by rākṣasas. Taking Lakṣmaṇa by the left hand, the delight of the Raghus
१७उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तवत्।
अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत्त्वं विहाय ताम्॥spoke words harsh and full of pain, though kindly in their outcome: “Alas, Lakṣmaṇa, what you have done is blameworthy, that you should leave her
१८सीतामिहागतः सौम्य कच्चित्स्वस्ति भवेदिति।
न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा॥and come here, gentle brother. Can it be well with her? I have no doubt at all, hero, that Janaka's daughter
ततः रामः विगतप्रभम् आयान्तं लक्ष्मणं ददर्श; अविदूरे च सः लक्ष्मणः रामेण समीयाय। विषण्णः विषण्णेन, दुःखितः दुःखभागिना सह मिलितः — कविः उभयोः समानां दशां द्वन्द्वपदैः एव दर्शयति। विजने राक्षससेविते वने सीतां विहाय आगतं लक्ष्मणं दृष्ट्वा ज्येष्ठः भ्राता तं जगर्ह। रघुनन्दनः तस्य सव्यं करं गृहीत्वा, परुषम् आर्तवत् च किन्तु परिणामे मधुरम्, इदं वचनम् उवाच — ‘अहो लक्ष्मण, तां विहाय त्वम् इह आगतः इति ते गर्ह्यं कृतम्। सौम्य, कच्चित् स्वस्ति भवेत्? वीर, मम संशयः न अस्ति — सर्वथा जनकात्मजा विनष्टा भक्षिता वा।’ ‘मधुरोदर्कम्’ इति पदेन कविः सूचयति — वचनं कठोरम्, किन्तु तस्य मूलं स्नेहः एव, परिणामः च हितकरः। ‘सव्यं करं गृहीत्वा’ इति अपि स्नेहस्य एव चिह्नम्; रामः भ्रातरं न त्यजति, अपि तु तम् आलिङ्गन् इव गर्हते। अस्मिन् सङ्गमे कोऽपि सान्त्वनावाचकः शब्दः न अस्ति — द्वौ अपि भ्रातरौ मौनेन एव परस्परस्य शोकं जानीतः। लक्ष्मणः तु अत्र किमपि न उत्तरयति; तस्य उत्तरं तु एकोनषष्टितमे सर्गे एव श्रोष्यते।
Then Rāma saw Lakṣmaṇa coming toward him with the light gone from his face, and not far off the two met, the downcast with the downcast, the grieving with one who shared his grief; the poet's paired words show the two in the same state. Seeing that Lakṣmaṇa had come leaving Sītā alone in a lonely forest haunted by rākṣasas, his elder brother reproached him. Taking him by the left hand, the delight of the Raghus spoke words that were harsh and full of pain, though kindly in their end: "Ah, Lakṣmaṇa, you have done a blameworthy thing, to leave her and come here. Can it be well with her, gentle brother? I have no doubt at all, hero, that Janaka's daughter is lost or devoured." The words were hard, but their root was love and their outcome was for good; taking his brother by the hand was itself a sign of affection, as though he reproached him while holding him close. There was no word of comfort in that meeting; each brother knew the other's grief in silence. Lakṣmaṇa made no reply here; his answer will be heard only later, in the fifty-ninth sarga.
५अशुभनिमित्तैः सीताविनाशस्य आशङ्का वामनेत्रस्फुरणं च
१९विनष्टा भक्षिता वापि राक्षसैर्वनचारिभिः।
अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे॥has been destroyed, or eaten by rākṣasas that roam the forest — so thickly do evil signs appear before me.
२०अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयामहे।
जीवन्त्याः पुरुषव्याघ्र सुताया जनकस्य वै॥Shall we ever find Sītā safe and whole, Lakṣmaṇa — Janaka's slender daughter still alive, O tiger among men?
२१यथा वै मृगसंघाश्च गोमायुश्चैव भैरवम्।
वाश्यन्ते शकुनाश्चापि प्रदीप्तामभितो दिशम्।
अपि स्वस्ति भवेत्तस्या राजपुत्र्या महाबल॥From the way the herds of deer and the jackal too cry out so fearfully, and the birds call all about the quarters that seem to be ablaze — can it be well with that princess, mighty one?
२२इदं हि रक्षो मृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयातम्।
हतं कथंचिन्महता श्रमेण स राक्षसोऽभून्म्रियमाण एव॥This rākṣasa in the likeness of a deer lured me far away and was killed only with great effort; even as he lay dying he turned back into a rākṣasa.
२३मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम्।
असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा॥My mind here is dejected and without joy, and my left eye is twitching. There is no doubt of it, Lakṣmaṇa: Sītā is not here — she has been carried off, or is dead, or is somewhere upon the road.”
‘वनचारिभिः राक्षसैः सा विनष्टा भक्षिता वा’ इति रामः वदति, ‘यतः मम पुरतः अशुभानि एव भूयिष्ठं प्रादुर्भवन्ति। लक्ष्मण, जीवन्त्याः जनकसुतायाः सीतायाः सामग्र्यं किं वयं प्राप्नुयाम?’ इति। ततः सः निमित्तानि गणयति — मृगसंघाः गोमायुश्च भैरवं वाश्यन्ते, प्रदीप्तां दिशम् अभितः शकुनाः च रटन्ति; ‘महाबल, तस्याः राजपुत्र्याः स्वस्ति भवेत् किम्?’ इति। अन्ते द्वाभ्यां वंशस्थवृत्तश्लोकाभ्यां सः निश्चयम् आह — ‘इदं मृगसंनिकाशं रक्षः माम् प्रलोभ्य दूरम् अनुप्रयातम्; महता श्रमेण कथंचित् हतं, म्रियमाणम् एव च राक्षसरूपेण प्रकटितम्। मम मनः इह दीनम् अप्रहृष्टं च, सव्यं चक्षुः विकारं करोति; असंशयं सीता न अस्ति — हृता मृता वा पथि वर्तते वा।’ अत्र दीर्घवृत्तम् उपयुक्तम्, येन दीर्घाभिः पङ्क्तिभिः शोकस्य गाम्भीर्यं ध्वन्यते। ‘हृता मृता वा पथि वर्तते वा’ इति त्रिभिः विकल्पैः रामस्य असहायता एव प्रकाश्यते; तेषु प्रथमः एव विकल्पः सत्यः इति पाठकः जानाति, रामः तु न जानाति — एषा विप्रलम्भस्य करुणा। एवं शङ्कया आरब्धः सर्गः निश्चयेन समाप्यते।
"She has been lost, or eaten by rākṣasas roaming the forest," Rāma said, "so thick are the evil signs that appear before me. Shall we ever find Sītā, Janaka's daughter, safe and whole and still alive, Lakṣmaṇa?" Then he counted the omens: "The herds of deer and the jackal cry out so fearfully, and the birds shriek all around toward the quarter that seems ablaze. Can it be well with the princess, mighty brother?" Finally, in two verses of a longer metre whose long lines carry the depth of his grief, he stated his conclusion. "This rākṣasa, looking like a deer, lured me far away and was killed only with great effort, and as he died he took on his rākṣasa form again. My heart is heavy here and joyless, and my left eye is twitching. There is no doubt of it: Sītā is not here. She has been carried off, or she is dead, or she is somewhere on the road." Those three possibilities show how helpless he was. The reader knows that the first is the truth; Rāma does not, and that is the pathos of separation. So a sarga that began in misgiving ends in certainty.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥
Word notes
Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.
- सन्धिः
- काम + रूपिन् → कामरूपिन् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘रूपिन्’ इति रूप-शब्दात् इनिप्रत्ययान्तम्
- समासः
- कामेन रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कामरूपिणम्’)
- सन्धिः
- नि + अवर्तत → न्यवर्तत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि’ उपसर्गः, ‘वृत्’ धातोः लङ् आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + त्वरमाण → संत्वरमाण — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘त्वर्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘तस्य संत्वरमाणस्य’)
- सन्धिः
- गो + मायु → गोमायु — सन्धिकार्यं नास्ति (ओकारः प्रकृतिभावेन स्थितः)
- समासः
- गवाम् इव मायुः यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘मायु’ = रवः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रोम + हर्षण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रोम्णां हर्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘स्वरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + शङ्कित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘शङ्क्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वाश्’ धातोः लट् आत्मनेपदम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + क्रुष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं भावे प्रयोगः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कर्मणि)
- सन्धिः
- सुमित्रा + इञ् → सौमित्रि — आदिवृद्धिः (सु → सौ)
- समासः
- समासः नास्ति — मातृनाम्नः अपत्यार्थे तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मत् + सकाश — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अस्मद्’ इत्यस्य ‘मत्’ इति आदेशः
- समासः
- मम सकाशम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मत्सकाशम्’)
- सन्धिः
- ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् क्तप्रत्यये ईप्स्-आदेशः → ईप्सित
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वधः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + अपनीय → व्यपनीय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + अप + नी’ इत्यस्य ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- यत् + वाक्य → यद्वाक्य — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- यत् वाक्यम् — कर्मधारयः (सर्वनामपूर्वपदः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘यद्वाक्यम्’)
- सन्धिः
- वि + आजहार → व्याजहार — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + आ + हृ’ इत्यस्य लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- कृत + वैर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृतं वैरं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निः + स्वन → निःस्वन — विसर्गः सकारात् पूर्वं स्थितः, विसर्गसन्धेः विकल्पः
- समासः
- गोमायोः निःस्वनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- नि + वर्तमान — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नि + वृत्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दीन + मानस — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीनं मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘दीनमानसम्’)
- सन्धिः
- वि + गत → विगत — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘विगत + प्रभा’ इति समासे अपि तथैव
- समासः
- विगता प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुःख + भागिन् — विसर्गः प्रकृत्या स्थितः, सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दुःखस्य भागी — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘दुःखभागिना’)
- सन्धिः
- मधुर + उदर्क → मधुरोदर्क — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- मधुरः उदर्कः यस्य तत् — बहुव्रीहिः (‘उदर्क’ = परिणामः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘गर्ह्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- बहु + इष्ठन् → भूयिष्ठ — ‘बहु’ इत्यस्य ‘भूयस्’ आदेशः
- समासः
- समासः नास्ति — अतिशायने इष्ठन्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- क्रियाविशेषणम् (द्वितीया एकवचनम्)
- सन्धिः
- समग्र + ष्यञ् → सामग्र्य — आदिवृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- समासः नास्ति — भावार्थे तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + घ → संघ — अनुस्वारादेशः; ‘मृग + संघ’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृगाणां संघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मृगसंघाः’)
- सन्धिः
- प्र + दीप्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + दीप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + नि + काश → संनिकाश — अनुस्वारादेशः
- समासः
- मृगेण संनिकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे, ‘रक्षः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मृ’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + प्रहृष्ट → अप्रहृष्ट — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न प्रहृष्टम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)