॥वाल्मीकिरामायणम् Araṇya Kāṇḍa · Sarga 3

Araṇya Kāṇḍa — Sarga 3

The brothers fight Virādha

परस्परपरिचयः, विराधस्य ब्रह्मवरः, शरशूलखड्गप्रहाराः, भ्रात्रोः स्कन्धारोपणम्

विराधः वनं स्वरेण पूरयन् ‘कौ युवां क्व गमिष्यथः’ इति पृच्छति। रामः तम् इक्ष्वाकुकुलम् आवेदयन् ‘वृत्तसम्पन्नौ क्षत्रियौ वनगोचरौ आवाम्’ इति वदति, तस्य च परिचयं पृच्छति। विराधः आत्मानं जवस्य पुत्रं शतह्रदायाः च तनयं कथयित्वा ब्रह्मणः वरं घोषयति — शस्त्रेण अवध्यता, अच्छेद्यत्वम्, अभेद्यत्वं च; ‘प्रमदाम् उत्सृज्य पलायेथाम्’ इति च धमकीं ददाति। कोपसंरक्तलोचनः रामः ‘क्षुद्र, धिक् त्वाम्’ इति उक्त्वा धनुः सज्यं कृत्वा सप्त रुक्मपुङ्खान् बाणान् मुञ्चति; ते विराधस्य शरीरं भित्त्वा शोणितादिग्धाः भूमौ पतन्ति। विद्धः सः सीतां न्यस्य शूलम् उद्यम्य भ्रातरौ अभिद्रवति। तौ शरवर्षं वर्षतः, किन्तु जृम्भमाणस्य तस्य कायात् बाणाः निष्पतन्ति — वरः रक्षति। रामः द्वाभ्यां शराभ्यां शूलं छिनत्ति; तौ खड्गाभ्यां प्रहरतः। तथापि अवध्यः सः उभौ भुजाभ्यां गृहीत्वा स्कन्धे आरोप्य वनम् अभिमुखः याति। रामः तु शान्तः — ‘एषः एव नः पन्थाः’ इति।

Read as a book

१विराधस्य प्रश्नः, रामेण आत्मपरिचयः

१अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन्वनम्।
पृच्छतो मम हि ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः॥
Then Virādha spoke again, filling the forest with his voice: ‘Tell me, for I ask you: who are you two, and where will you go?’

२तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम्।
पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः॥
Then Rāma of great splendour said to that rākṣasa with the blazing face, who was asking after his own house of Ikṣvāku:

३क्षत्रियौ वृत्तसम्पन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ।
त्वां तु वेदितुमिच्छावः कस्त्वं चरसि दण्डकान्॥
‘Know that we are two kṣatriyas of good conduct, now ranging the forest. But we wish to know you — who are you, that you roam the Daṇḍaka lands?’

पूर्वसर्गस्य अन्ते लक्ष्मणः प्रतिज्ञां कृतवान्; अस्मिन् सर्गे तु युद्धात् पूर्वं संवादः प्रवर्तते। विराधः पुनः वनं स्वरेण पूरयन् वाक्यम् उवाच — ‘पृच्छतः मम ब्रूतम्, कौ युवाम्, क्व गमिष्यथः?’ राक्षसः अपि परिचयं पृच्छति इति वीररीतिः; युद्धात् पूर्वं प्रतियोद्धुः नाम ज्ञातव्यम् इति क्षत्रियधर्मः अत्र राक्षसे अपि दृश्यते। ततः सुमहातेजाः रामः ज्वलिताननं तं राक्षसम् उवाच, आत्मनः इक्ष्वाकुकुलं पृच्छन्तम् — ‘वृत्तसम्पन्नौ क्षत्रियौ आवाम् इति विद्धि; साम्प्रतं वनगोचरौ। त्वां तु वेदितुम् इच्छावः — कः त्वम्, यः दण्डकान् चरसि?’ रामस्य उत्तरे न गर्वः, न भयम्; केवलं कुलं वृत्तं च उक्तम्। ‘वनगोचरौ’ इति पदेन सः स्वस्य वर्तमानां दशाम् अपि निगूहयति न।

At the end of the previous sarga Lakṣmaṇa had made his vow; in this one, before the fighting, there is an exchange of words. Virādha spoke again, filling the forest with his voice: ‘Answer me, since I ask: who are you two, and where are you going?’ That even a rākṣasa asks his opponent who he is belongs to the warrior's code — one should know the name of the man one fights — and here that kṣatriya custom appears even in a demon. Rāma, in his great splendour, answered the rākṣasa with the blazing face who was asking after his lineage, the house of Ikṣvāku: ‘Know that we are two kṣatriyas of good conduct, now living in the forest. But we wish to know about you: who are you, that you roam the Daṇḍaka lands?’ There is neither pride nor fear in his answer; he names only his birth and his conduct, and by saying they now ranged the forest he does not hide his present condition either.

Report an error

२विराधस्य आत्मपरिचयः, ब्रह्मवरः, धमकी च

४तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम्।
हन्त वक्ष्यामि ते राजन्निबोध मम राघव॥
Then Virādha said to Rāma, whose valour is true: ‘So be it, I shall tell you, O king; learn about me, Rāghava.

५पुत्रः किल जवस्याहं माता मम शतह्रदा।
विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः॥
I am, they say, the son of Java, and my mother is Śatahradā. All the rākṣasas on earth call me Virādha.

६तपसा चाभिसम्प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा।
शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च॥
By my austerities I won from Brahmā's favour that no weapon can kill me, and that in this world I can be neither cut nor pierced.

७उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम्।
त्वरमाणौ पलायेथां न वां जीवितमाददे॥
Let this young woman go and, without a backward look, hurry away the way you came; I shall not take your lives.’

ततः विराधः सत्यपराक्रमं रामम् उवाच — ‘हन्त, वक्ष्यामि ते, राजन्; मम विषये निबोध, हे राघव। जवस्य अहं पुत्रः किल, मम माता शतह्रदा; पृथिव्यां सर्वे राक्षसाः मां विराधः इति आहुः। तपसा ब्रह्मणः प्रसादजा मया प्राप्ता — शस्त्रेण अवध्यता, लोके अच्छेद्यत्वम् अभेद्यत्वम् एव च।’ वरस्य एषा घोषणा अग्रिमकथायाः कुञ्चिका — यतः शस्त्रेण अवध्यः सः, अतः अन्ते भूमौ निखननेन एव हन्तव्यः भविष्यति। ‘एनां प्रमदाम् उत्सृज्य अनपेक्षौ यथागतं त्वरमाणौ पलायेथाम्; वां जीवितं न आददे’ इति सः उपसंहरति। वरगर्वितः राक्षसः दयाम् इव दर्शयति, किन्तु सीतां तु न मुञ्चति — तत्र एव तस्य वचनस्य कापट्यम्। ‘किल’ इति पदेन कविः सूचयति इव — पितृनाम अपि तस्य निश्चितं नास्ति। शतह्रदा इति मातुः नाम विद्युतः पर्यायः, येन तस्य जन्मनः भीषणता सूचिता। वरस्य त्रीणि अङ्गानि उक्तानि — शस्त्रेण अवध्यता, अच्छेद्यत्वम्, अभेद्यत्वं च; एतेषु किमपि भूमौ निखननं न वारयति, अतः वरः एव तस्य विनाशस्य द्वारं मुञ्चति। पूर्वसर्गे सः बलेन गर्वितः आसीत्, अस्मिन् सर्गे वरेण।

Then Virādha said to Rāma, whose valour never failed: ‘Very well, I shall tell you, king; learn about me, Rāghava. I am the son of Java, they say, and my mother is Śatahradā; all the rākṣasas on earth call me Virādha. By my austerities I won from Brahmā's favour this: no weapon can kill me, and in this world I can be neither cut nor pierced.’ This announcement of the boon is the key to what follows: since no weapon could kill him, in the end he would have to be killed by burial in the earth. ‘Let this young woman go and hurry back the way you came, without a backward look; I will not take your lives,’ he concluded. Proud of his boon, the rākṣasa seemed to show mercy, yet he would not let Sītā go, and there lay the falsehood in his words. With the little word ‘they say’ the poet seems to hint that even his father's name was uncertain, and his mother's name, Śatahradā, is a word for lightning, suggesting how fearful his birth was. The boon has three parts — no weapon can kill him, he cannot be cut, he cannot be pierced — and none of them prevents burial in the ground, so the boon itself leaves open the door to his death. In the previous sarga he was proud of his strength; in this one he is proud of his boon.

Report an error

३रामस्य क्रोधः, सप्तशरप्रहारः, सीतायाः मोक्षणम्

८तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः।
राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसम्॥
His eyes red with rage, Rāma answered that rākṣasa of misshapen form, that evil-minded Virādha:

९क्षुद्र धिक्त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम्।
रणे प्राप्स्यसि संतिष्ठ न मे जीवन्विमोक्ष्यसे॥
‘Wretch, shame upon you, whose purpose is base! Surely you are seeking death, and in battle you shall find it. Stand your ground — you shall not get away from me alive.’

१०ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशिताञ्छरान्।
सुशीघ्रमभिसंधाय राक्षसं निजघान ह॥
Then Rāma strung his bow, fitted keen arrows to it with great speed, and struck the rākṣasa.

११धनुषा ज्यागुणवता सप्त बाणान्मुमोच ह।
रुक्मपुङ्खान्महावेगान्सुपर्णानिलतुल्यगान्॥
From that bow with its taut string he loosed seven arrows, gold-nocked, of great speed, matching Garuḍa and the wind in their flight.

१२ते शरीरं विराधस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः॥
Piercing Virādha's body, those shafts, feathered with peacock plumes, fell smeared with blood to the ground, like flames.

१३स विद्धो न्यस्य वैदेहीं शूलमुद्यम्य राक्षसः।
अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धस्तदा रामं सलक्ष्मणम्॥
Pierced, the rākṣasa set Vaidehī down, raised his pike and in a great fury then rushed at Rāma and Lakṣmaṇa.

कोपसंरक्तलोचनः रामः विकृताकारं पापचेतसं तं राक्षसं प्रत्युवाच — ‘क्षुद्र, धिक् त्वाम्! हीनार्थः त्वं ध्रुवं मृत्युम् अन्वेषसे; रणे तं प्राप्स्यसि। संतिष्ठ, मम हस्तात् जीवन् न विमोक्ष्यसे।’ ततः सः धनुः सज्यं कृत्वा सुनिशितान् शरान् सुशीघ्रम् अभिसन्धाय राक्षसं निजघान। ज्यागुणवता धनुषा सप्त बाणान् मुमोच — रुक्मपुङ्खान्, महावेगान्, सुपर्णानिलतुल्यगान्। एते शराः बर्हिणवाससः, मयूरपत्रयुक्ताः; ते विराधस्य शरीरं भित्त्वा शोणितादिग्धाः पावकोपमाः धरण्यां निपेतुः। विद्धः सः राक्षसः वैदेहीं न्यस्य शूलम् उद्यम्य सुसंक्रुद्धः तदा सलक्ष्मणं रामम् अभ्यद्रवत्। सीतायाः मोक्षणम् एव प्रथमं फलम्; इतः परं युद्धं द्वयोः एव भवति। रामस्य वचनं सङ्क्षिप्तं तीक्ष्णं च — ‘क्षुद्र’ इति सम्बोधनम् एव तस्य मतं प्रकाशयति। ‘हीनार्थः’ इति पदेन सूच्यते — तस्य कामना नीचा, अतः तस्य अन्तः अपि नीचः भविष्यति। सप्तसङ्ख्यायाः बाणाः रामायणे बहुशः दृश्यन्ते; ‘सुपर्णानिलतुल्यगाः’ इति उपमाद्वयेन शीघ्रता द्विगुणिता। ‘पावकोपमाः’ इति शराणां विशेषणम्, यतः ते रुधिरलिप्ताः सन्तः अग्निशिखाः इव अभासन्त। रुधिरेण दिग्धाः भूमौ पतिताः बाणाः एव प्रथमं सूचयन्ति यत् सः न म्रियते — शरीरं भिन्नम्, किन्तु प्राणाः स्थिताः। सीता तु भूमौ स्थापिता, न मुक्ता; तस्याः भयं न शान्तम्।

His eyes red with rage, Rāma answered that misshapen, evil-minded rākṣasa: ‘Wretch, shame on you! Your purpose is base, and surely you are looking for death — in battle you shall find it. Stand your ground; you will not get out of my hands alive.’ Then he strung his bow, swiftly fitted keen-edged arrows to it, and struck the rākṣasa. From that taut-stringed bow he loosed seven gold-nocked arrows of tremendous speed, flying like Garuḍa and like the wind; they were feathered with peacock plumes, and after piercing Virādha's body they fell to the ground smeared with blood, like flames. Wounded, the rākṣasa set Vaidehī down, raised his pike and rushed in fury at Rāma and Lakṣmaṇa. Sītā's release was the first fruit of the fight; from here on it was between the brothers and Virādha alone. Rāma's words are short and sharp — calling him ‘wretch’ says all he thought of him, and ‘your purpose is base’ implies that a base desire would meet a base end. Volleys of seven arrows appear often in the Rāmāyaṇa, and the double comparison with Garuḍa and the wind doubles their speed. The arrows are likened to fire because, smeared with blood, they glowed like tongues of flame. Yet those bloodied arrows lying on the ground were the first sign that he was not dying: his body was pierced but his life held. And Sītā had only been set down, not freed; her fear was not yet over.

Report an error

४शूलप्रहारः, शूलच्छेदः, खड्गाभ्यां प्रहारः

१४स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम्।
प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः॥
Roaring a mighty roar, he held up the pike like Indra's standard and shone then like Death with jaws agape.

१५अथ तौ भ्रातरौ दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः।
विराधे राक्षसे तस्मिन्कालान्तकयमोपमे॥
Then the two brothers rained a blazing shower of arrows upon that rākṣasa Virādha, who was like Time, Death and Yama.

१६स प्रहस्य महारौद्रः स्थित्वाजृम्भत राक्षसः।
जृम्भमाणस्य ते बाणाः कायान्निष्पेतुराशुगाः॥
Laughing aloud, that most terrible rākṣasa stood his ground and stretched himself; and as he stretched, those swift arrows fell out of his body.

१७स्पर्शात्तु वरदानेन प्राणान्संरोध्य राक्षसः।
विराधः शूलमुद्यम्य राघवावभ्यधावत॥
By the touch of his boon the rākṣasa held back his life, and raising his pike Virādha rushed at the two Rāghavas.

१८तच्छूलं वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमम्।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वरः॥
That pike, like the thunderbolt, blazing in the sky like fire, Rāma, the best of those who bear arms, cut in two with a pair of arrows.

१९तद्रामविशिखैश्छिन्नं शूलं तस्यापतद्भुवि।
पपाताशनिना छिन्नं मेरोरिव शिलातलम्॥
Severed by Rāma's shafts, the pike fell to the ground, as a slab of rock from Meru falls when the lightning splits it.

२०तौ खड्गौ क्षिप्रमुद्यम्य कृष्णसर्पाविवोद्यतौ।
तूर्णमापेततुस्तस्य तदा प्रहरतां बलात्॥
Then the two swiftly raised their swords, poised like black serpents, and fell upon him at once, striking him with all their strength.

महानादं विनद्य सः शक्रध्वजोपमं शूलं प्रगृह्य व्यात्ताननः अन्तकः इव अशोभत। अथ तौ भ्रातरौ कालान्तकयमोपमे तस्मिन् राक्षसे दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः। किन्तु सः महारौद्रः प्रहस्य स्थित्वा अजृम्भत; जृम्भमाणस्य तस्य कायात् ते आशुगाः बाणाः निष्पेतुः — वरदानस्य प्रभावेण शरीरं शस्त्राणि न धारयति। स्पर्शात् वरदानेन प्राणान् संरोध्य राक्षसः शूलम् उद्यम्य राघवौ अभ्यधावत्। तत् वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमं शूलं शस्त्रभृतां वरः रामः द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद। रामविशिखैः छिन्नं तत् शूलं भुवि अपतत्, अशनिना छिन्नं मेरोः शिलातलम् इव। ततः तौ कृष्णसर्पौ इव उद्यतौ खड्गौ क्षिप्रम् उद्यम्य तूर्णं तस्य उपरि आपेततुः, बलात् च प्रहर्तुम् आरब्धवन्तौ। एतत् सर्वं मुद्रणे वुल्गेटमात्रम्, समीक्षिते न दृश्यते। ‘जृम्भमाणस्य’ इति पदं चित्रम् — यथा सुप्तः उत्थाय अङ्गानि विस्तारयति, तथा एव सः राक्षसः अङ्गविक्षेपेण बाणान् निरस्यति; युद्धम् अपि तस्य कृते क्रीडामात्रम्। शक्रध्वजः महान् उच्छ्रितः च, अतः शूलस्य परिमाणं तया उपमया सूचितम्। मेरोः शिलातलस्य उपमा शूलस्य गुरुत्वं सूचयति। अस्मिन् खण्डे कविः क्रमेण त्रीणि आयुधानि दर्शयति — शराः, शूलम्, खड्गौ च; प्रत्येकं विफलम्, यतः वरः तिष्ठति। एतेन पाठकस्य मनसि प्रश्नः जायते — कथं नु अयं वध्यः इति; तस्य उत्तरं चतुर्थे सर्गे लभ्यते। खड्गप्रहारः अपि निष्फलः इति अग्रिमखण्डे ज्ञास्यते।

Roaring a mighty roar and holding up his pike like Indra's standard, he looked like Death with jaws agape. The two brothers rained a blazing shower of arrows on the rākṣasa, who was like Time, Death and Yama in one. But that most terrible rākṣasa only laughed, stood his ground, and stretched himself, and as he stretched the swift arrows fell out of his body — by the power of his boon his flesh would not hold a weapon. The image is vivid: like a man waking from sleep and stretching his limbs, he shook the arrows off with a movement of his body, as though the fight were a game to him. Holding back his life by the touch of his boon, the rākṣasa raised his pike and rushed at the two Rāghavas. That pike, like the thunderbolt, blazing in the sky like fire, Rāma, best of those who bear arms, cut through with two arrows; it fell to the ground like a slab of rock from Meru split by lightning. Indra's standard is huge and tall, so the first comparison conveys the size of the pike, and the rock of Meru its weight. Then the brothers quickly raised their swords, poised like black serpents, and fell upon him at once, striking with all their strength. In this passage the poet shows three weapons in turn — arrows, pike, swords — and each proves useless, because the boon stands. The reader is left asking how such a creature can be killed at all; the answer comes in the fourth sarga, and the next passage shows that even the swords failed.

Report an error

५राक्षसेन भ्रात्रोः स्कन्धारोपणम्, गहनवनगमनम्

२१स वध्यमानः सुभृशं भुजाभ्यां परिगृह्य तौ।
अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ रौद्रः प्रस्थातुमैच्छत॥
Though he was being struck so hard, he seized those two unshakable tigers among men in his arms, and in his fury wished to set off with them.

२२तस्याभिप्रायमाज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
वहत्वयमलं तावत्पथानेन तु राक्षसः॥
Understanding his intention, Rāma said to Lakṣmaṇa: ‘Let this rākṣasa carry us for now, and by this path of his.

२३यथा चेच्छति सौमित्रे तथा वहतु राक्षसः।
अयमेव हि नः पन्था येन याति निशाचरः॥
Let him carry us as he wishes, Saumitri; the way the night-ranger goes is our way also.’

२४स तु स्वबलवीर्येण समुत्क्षिप्य निशाचरः।
बालाविव स्कन्धगतौ चकारातिबलोद्धतः॥
Then the night-ranger, insolent in his own strength and valour, lifted them up and set them on his shoulders as though they were children.

२५तावारोप्य ततः स्कन्धं राघवौ रजनीचरः।
विराधो विनदन्घोरं जगामाभिमुखो वनम्॥
Having set the two Rāghavas upon his shoulders, the night-ranger Virādha went off towards the forest, roaring horribly.

२६वनं महामेघनिभं प्रविष्टो द्रुमैर्महद्भिर्विविधैरुपेतम्।
नानाविधैः पक्षिकुलैर्विचित्रं शिवायुतं व्यालमृगैर्विकीर्णम्॥
He entered a forest dark as a great mass of cloud, thick with huge trees of many kinds, made wonderful by flocks of birds of every sort, full of jackals and overrun with beasts of prey.

सुभृशं वध्यमानः अपि सः अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ भुजाभ्यां परिगृह्य रौद्रः प्रस्थातुम् ऐच्छत्। तस्य अभिप्रायम् आज्ञाय रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘अयं राक्षसः अलम् अस्मान् वहतु तावत् अनेन पथा। यथा इच्छति तथा वहतु, हे सौमित्रे; येन निशाचरः याति सः एव नः पन्थाः।’ रामस्य एषा शान्तिः आश्चर्यजनका — शत्रोः स्कन्धे आरूढः अपि सः न व्याकुलः, अपि तु तस्य गतिम् एव मार्गं मन्यते। ततः अतिबलोद्धतः निशाचरः स्वबलवीर्येण तौ समुत्क्षिप्य बालौ इव स्वस्कन्धगतौ चकार। राघवौ स्कन्धम् आरोप्य विराधः घोरं विनदन् वनम् अभिमुखः जगाम। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तः — तत् वनं महामेघनिभं, महद्भिः विविधैः द्रुमैः उपेतम्, नानाविधैः पक्षिकुलैः विचित्रं, शिवायुतं व्यालमृगैः विकीर्णं च आसीत्। एवं सर्गः अनिर्णीते युद्धे समाप्यते। ‘बालौ इव’ इति उपमया तस्य बलस्य विशालता सूचिता; यौ रामलक्ष्मणौ सर्वेषां भयहेतू, तौ अपि तस्य स्कन्धे शिशू इव। किन्तु रामस्य निर्देशः एव अत्र विजयस्य बीजम् — यतः राक्षसः स्वयम् एव तौ वनस्य गभीरं प्रदेशं नयति, यत्र बिलम् अस्ति। ‘शिवायुतम्’ इति पदे शिवा इति शृगाली उच्यते, न तु मङ्गलम्; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘शृगालः’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति। वनस्य वर्णने चत्वारि विशेषणानि — मेघनिभत्वम्, द्रुमबाहुल्यम्, पक्षिवैचित्र्यम्, व्यालमृगाकीर्णता च; प्रथमे द्वे गाम्भीर्यं सूचयतः, अन्त्ये द्वे भयम्।

Though they struck him again and again, that fierce creature seized the two unshakable tigers among men in his arms and meant to make off with them. Understanding his intention, Rāma said to Lakṣmaṇa: ‘Let this rākṣasa carry us along his path for now. Let him carry us where he likes, Saumitri; the road the night-ranger takes is our road too.’ Rāma's calm is astonishing: even when mounted on an enemy's shoulders he was not flustered, but treated the demon's course as his own way. Then the night-ranger, swollen with pride in his strength, hoisted them up and set them on his shoulders as though they were children, and with the two Rāghavas on his back Virādha went off towards the forest, roaring horribly. He entered a forest dark as a great bank of cloud, thick with huge trees of many kinds, made wonderful by flocks of birds of every sort, full of jackals and overrun with beasts of prey. So the sarga ends with the fight undecided. Carried like children, the two whom everyone feared looked like infants on his shoulders, a measure of his vast strength. But Rāma's instruction holds the seed of victory, for the rākṣasa himself was taking them into the depths of the forest where the pit would be. The forest is given four marks: dark as cloud and crowded with trees, which speak of its depth, and teeming with birds and with prowling beasts, which together speak of danger.

Report an error

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

Word notes

Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.

४० पदानि
पूरयन् ३.१ पूरयन् सन्, स्वरेण व्याप्नुवन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पूर्’ धातोः णिजन्तस्य शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (विराधस्य विशेषणम्)
गमिष्यथः ३.१ युवां गमिष्यथः, यास्यथः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘गम्’ धातोः लृट्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
ज्वलितानन ३.२ प्रदीप्तमुखम्, ज्वलन्मुखम्
सन्धिः
ज्वलित + आनन → ज्वलितानन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
ज्वलितम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (राक्षसस्य विशेषणम्)
सुमहातेजा ३.२ अतिमहातेजस्वी
सन्धिः
महा + तेजस् → महातेजस् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सु’ इति प्रादिः
समासः
सुमहत् तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
इक्ष्वाकुकुल ३.२ इक्ष्वाकुवंशम्, सूर्यवंशम्
सन्धिः
इक्ष्वाकु + कुल → सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘इक्ष्वाकुकुलम् + आत्मनः’ इति मकारस्य अनुस्वारः
समासः
इक्ष्वाकोः कुलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पृच्छन्तम्’ इत्यस्य कर्म)
वृत्तसम्पन्न ३.३ सदाचारयुक्तौ, शीलसम्पन्नौ
सन्धिः
सम् + पन्न → सम्पन्न — मकारस्य परसवर्णः (म् → म्)
समासः
वृत्तेन सम्पन्नौ — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
वनगोचर ३.३ वने विचरन्तौ, वनवासिनौ
सन्धिः
गो + चर → गोचर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वने गोचरः ययोः तौ — बहुव्रीहिः (अथवा वने चरतः इति उपपदतत्पुरुषः)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
दण्डक ३.३ दण्डकप्रदेशान्, दण्डकारण्यस्य भागान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — जनपदवाचकं प्रातिपदिकम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘चरसि’ इत्यस्य कर्म)
सत्यपराक्रम ३.४ यस्य पराक्रमः अमोघः, सत्यशौर्यम्
सन्धिः
परा + क्रम → पराक्रम — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्यः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
शतह्रदा ३.५ विद्युत्, तद्नामिका राक्षसी — विराधस्य माता
सन्धिः
शत + ह्रदा → शतह्रदा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शतं ह्रदाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रसादजा ३.६ अनुग्रहात् उत्पन्ना
सन्धिः
प्रसाद + जा → प्रसादजा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रसादात् जाता — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अवध्यता’ इत्यस्य विशेषणम्)
अवध्यता ३.६ हन्तुम् अशक्यता, अवध्यत्वम्
सन्धिः
न + वध्य → अवध्य — नञ्समासे नकारलोपः; अवध्य + तल् → अवध्यता
समासः
न वध्यः इति अवध्यः, तस्य भावः अवध्यता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अच्छेद्याभेद्यत्व ३.६ छेत्तुम् अशक्यता भेत्तुम् अशक्यता च
सन्धिः
अच्छेद्य + अभेद्य → अच्छेद्याभेद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पदे ‘लोके + अच्छेद्य’ इति पूर्वरूपसन्धिः (अवग्रहः)
समासः
अच्छेद्यत्वम् अभेद्यत्वं च — द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनपेक्ष ३.७ निरपेक्षौ, पृष्ठतः अनवलोकयन्तौ
सन्धिः
न + अपेक्ष → अनपेक्ष — नञ्समासे अकारस्य ‘अन्’ आदेशः
समासः
न अपेक्षा ययोः तौ — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
यथागत ३.७ येन मार्गेण आगतौ तेन एव
सन्धिः
यथा + आगत → यथागत — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
यथा आगतं तथा — अव्ययीभावः
विभक्तिः
क्रियाविशेषणम् (द्वितीयान्तम् अव्ययीभावरूपम्)
कोपसंरक्तलोचन ३.८ क्रोधेन रक्तनेत्रः
सन्धिः
सम् + रक्त → संरक्त — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
कोपेन संरक्ते लोचने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
पापचेतस् ३.८ दुष्टचित्तम्, पापबुद्धिम्
सन्धिः
पाप + चेतस् → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पापं चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
हीनार्थ ३.९ नीचप्रयोजनम्, क्षुद्रकामम्
सन्धिः
हीन + अर्थ → हीनार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
हीनः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सज्य ३.१० आरोपितमौर्वीकम्, अधिज्यम्
सन्धिः
स + ज्या → सज्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ज्यया सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुनिशित ३.१० अतितीक्ष्णान्, सुसंस्कृतधारान्
सन्धिः
नि + शित → निशित — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सु’ इति प्रादिः
समासः
सुष्ठु निशिताः — प्रादिसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘शरान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ज्यागुणवत् ३.११ मौर्वीयुक्तेन, प्रत्यञ्चावता
सन्धिः
ज्या + गुण → ज्यागुण — सन्धिकार्यं नास्ति; ततः मतुप्
समासः
ज्यायाः गुणः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिगर्भं मतुबन्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘धनुषा’ इत्यस्य विशेषणम्)
रुक्मपुङ्ख ३.११ सुवर्णपुङ्खान्, हेमपत्रबाणान्
सन्धिः
रुक्म + पुङ्ख → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रुक्मः पुङ्खः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
सुपर्णानिलतुल्यग ३.११ गरुडवायुसमानगतीन्, अतिशीघ्रगामिनः
सन्धिः
सुपर्ण + अनिल → सुपर्णानिल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); तुल्य + ग → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुपर्णस्य अनिलस्य च तुल्या गतिः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
बर्हिणवासस् ३.१२ मयूरपिच्छयुक्ताः
सन्धिः
बर्हिण + वासस् → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बर्हिणस्य वासांसि (पत्राणि) येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (शराणां विशेषणम्)
शोणितादिग्ध ३.१२ रक्तेन लिप्ताः
सन्धिः
शोणित + आदिग्ध → शोणितादिग्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शोणितेन आदिग्धाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
उद्यम्य ३.१३ उत्थाप्य, ऊर्ध्वं गृहीत्वा
सन्धिः
उत् + यम्य → उद्यम्य — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — ‘यम्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘उत्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रिया
शक्रध्वजोपम ३.१४ इन्द्रध्वजसदृशम्, उच्चं विशालं च
सन्धिः
ध्वज + उपम → ध्वजोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शक्रस्य ध्वजः इव उपमा यस्य तत् — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शूलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्यात्तानन ३.१४ विवृतमुखः, प्रसारितवदनः
सन्धिः
वि + आत्त → व्यात्त — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ); आत्त + आनन → आत्तानन — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
व्यात्तम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अन्तकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कालान्तकयमोपम ३.१५ काल-अन्तक-यमसदृशे
सन्धिः
काल + अन्तक → कालान्तक — सवर्णदीर्घसन्धिः; यम + उपम → यमोपम — गुणसन्धिः
समासः
कालः अन्तकः यमः च इव उपमा यस्य सः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘राक्षसे’ इत्यस्य विशेषणम्)
जृम्भमाण ३.१६ अङ्गानि विस्तारयतः, जृम्भां कुर्वतः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जृम्भ्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
आशुग ३.१६ शीघ्रगामिनः — बाणपर्यायः
सन्धिः
आशु + ग → आशुग — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आशु गच्छति इति आशुगः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (बाणानां विशेषणम्)
संरोध्य ३.१७ निरुध्य, धारयित्वा
सन्धिः
सम् + रोध्य → संरोध्य — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘रुध्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रिया
वज्रसंकाश ३.१८ वज्रसदृशम्
सन्धिः
सम् + काश → संकाश — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
वज्रेण संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः (उपमानगर्भम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अशनि ३.१९ विद्युता, वज्रेण
सन्धिः
‘पपात + अशनिना’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
वध्यमान ३.२१ हन्यमानः, प्रहारान् प्राप्नुवन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वध्’ धातोः कर्मणि शानच्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अप्रकम्प्य ३.२१ चालयितुम् अशक्यौ, अविचलौ
सन्धिः
न + प्रकम्प्य → अप्रकम्प्य — नञ्समासे नकारलोपः
समासः
न प्रकम्प्यौ — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
अतिबलोद्धत ३.२४ अत्यन्तबलेन गर्वितः
सन्धिः
अतिबल + उद्धत → अतिबलोद्धत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
अतिबलेन उद्धतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रजनीचर ३.२५ निशाचरः, राक्षसः
सन्धिः
रजनी + चर → रजनीचर — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रजन्यां चरति इति रजनीचरः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महामेघनिभ ३.२६ महामेघसदृशं श्यामं घनं च
सन्धिः
महा + मेघ → महामेघ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
महामेघः इव निभं यत् तत् — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिवायुत ३.२६ शृगालीभिः युक्तम्। ‘शिवा’ इत्यत्र गोमायुस्त्री, न मङ्गलम्
सन्धिः
शिवा + युत → शिवायुत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शिवाभिः युतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्